Hürufilik və vəhdəti-vücud: müqayisəli təhlili

Zaur Firidun oğlu Rəşidov
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası,
Fəlsəfə İnstitutu, “Azərbaycan fəlsəfə tarixi” şöbəsi, elmi işçi
(Şərq Fəlsəfəsi problemləri jurnalı, Bakı, 2019)

Giriş. Hürufilik təliminin əsasını Fəzlullah Nəimi (Astrabadi) (1340-1394) qoyulmuşdur. Fəzlullah öz mistik çalarlı fəlsəfi görüşlərində hərflər və sayların ilahi mahiyyətlər daşıdıqlarını əsaslandırmağa çalışaraq nəzəri bir sistem qurmuşdur. Ümumi şəkildə hürufilik təlimi hərflər və sayların batini mahiyyətlərinin insanda zahir olması prinsipinə əsaslanır. Hürufiliyə görə, işarələrin malik olduqları gizli mənalar Tanrının ən kamil məzhəri olan insan ilə qiyaslandıqda aşkarlanır. Nəimi ilahi işarələr olan hərflər və saylar vasitəsi ilə, bilavasitə ilahi keyfiyyətləri də Tanrıdan insana köçürərək özünəməxsus dünyagörüşü, hürufiliyi formalaşdırmışdır. Bu mənada, hürufilik təlimində əsas hədəf ilahiləşdirilən insandır. İnsanın insani yox, Tanrı keyfiyyətləri ilə dəyərləndirilməsi hürufilik konsepsiyanın kredosunu təşkil edən ən başlıca məqamdır. İnsanı ilahiləşdirərək bütün ilahi kəlimələrin onun simasında zühur etməsi ideyasından çıxış edən hürufilik, islam dünyasında birmənalı qəbul edilməmişdir. XIV əsrdə meydana gələn bu təlim əsası qoyulduğu dövrdən etibarən təbliğ etdiyi islamda yolverilməz antropomorfik ideyalarına görə tənqid və təqiblərə məruz qalmışdır. Başda təlimin qurucusu Fəzlullah Astrabadi olmaqla, hürufiliyin ən tanınmış nümayəndələrindən olan Seyid İmadəddin Nəsimi (1347-1418) edam edilmiş, hürufi görüşləri bütün islam dünyasında bidət elan edilmişdir. Bu cəhətdən, hürufilik sonrakı əsrlərdə ilkin formasından xeyli dərəcədə uzaqlaşmaq məcburiyyəti ilə üşləşərək, transformasiyalara uğramışdır. Belə şəkildəyişmələr nəticəsində təlimin əsas ideyaları, bektaşilik, ələvilik, qələndərilik, nöqtəvilik və qızılbaşlıqda ərimişdir. Müstəqil təlim olmaqdan məhrum olan hürufilik sonrakı mövcudluğunu bu təlimlər ilə sintezdə davam etdirmişdir. .......

More »

 

Mirzə Fətəli Axundzadə və dini islahatlar problemi

Zakir Qasımov
fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru
(Şərq Fəlsəfəsi problemləri jurnalı, Bakı, 2019)
Açar sözlər: reformizm, İslam, Əlazikrihissəlam və ismaililik

Görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri M.F.Axundzadə öz məşhur «Kəmalüddövlə məktubları» əsərində dini islahatlar probleminə və onların mütərəqqi mahiyyətinə xüsüsi diqqət yetirmişdir. Qeyd olunmalıdır ki, mütəfəkkir bu əsərində bir rasionalist maarifçi və islahatçı kimi çıхış edib xristianlıq protestantlıq hərəkatı timsalında dində islahatların zərurəti fikrini irəli sürür və bunun İslamda da tətbiqi məsələsini qoyur. M.F.Axundzadə bəzən radikal reformator movqeyində dursa da, öz islahat və yeniləşmə fikri ilə son halda bütünlükdə bir din olaraq İslama qarşı çıхmır, yanlız bir-sıra məsələrəri dəyişmək və yeniləşdirməklə çağdaş şəraitə, tərəqqi və sivilizasiyaya uyğunlaşdırmaq fikri ilə çıxış edir.
Mirzə Fətəlinin bir islahatçı olaraq İslama münasibətinin ifadəsi kimi onun bu söz-lərini misal göstərmək olar: «Bir də müəllif istəmir ki, хalq ateist olsun, dinsiz və imansız olsun. Bəlkə müəllifin məqsədi islam dininin əsr və zəmanəyə müvafiq olaraq protestantizmə möhtac olduğunu göstərməkdir. Elə kamil bir protestantizm ki, o, tərəqqi və sivilizasiyon şərtlərinə müvafiq olsun, bəşərin hər iki cinsinin azadlıq və hüquq bərabərliyinə qol qoysun, öz siyasi tədbirləri ilə Şərq padşahlarının despotizmini yumşaltsın və kişili-qadınlı bütün islam tayfasının savadlı olmasını vacib etsin» (1,səh. 300).

More »

 

НАЦИОНАЛЬНАЯ ФИЛОСОФИЯ: ПОСТАНОВКА ПРОБЛЕМЫ, МЕТОДОЛОГИЯ, ИСТОРИЯ И НАЛИЧНОЕ СОСТОЯНИЕ, ПЕРСПЕКТИВЫ*

Али Абасов
(Şərq Fəlsəfəsi problemləri jurnalı, Bakı, 2019)

Постановка проблемы
Всеобщий характер философии, фиксирующий феномен общечеловеческого духовного развития, требует, как представляется, органичного включения в этот процесс уникальных разработок национальной философии, связанных с единым рациональным типом мышления, так или иначе присущего всему человечеству.
При любом избранном векторе исследования национальной философии возникают большие блоки взаимосвязанных проблем, которые в той или иной мере должны находиться в пространстве внимания исследователей.
Так, целый ряд вопросов возникает при выборе путей и методологии исследования исторических типов общности людей, объединенных триадой: этнос, народ, нация. Например, на какой период приходится генезис национальной философии? Что следует принять за «этническую философию», может ли эту функцию выполнять мировоззренческое и нравственно-этическое содержание мифов и эпосов (дастанов)? Каково содержание концепта «философия народа» Азербайджана? Включаются ли в нее сугубо философские труды средневековых мыслителей на арабском языке, или же следует включить в нее и философскую поэзию на персидском и арабском языках (1)? Как эти образцы рефлексии влияли и продолжают ли влиять на национальную философию? Должны ли быть включены в национальную философию труды азербайджанских тюрков, самое значительное большинство из которых проживало и продолжает проживать в Иране, а также в других странах?

More »

 

ORTA ƏSR ŞƏRQİNİN MUSİQİ ELMİNİN FƏLSƏFİ KÖKLƏRİ HAQQINDA



Açar sözlər: Pifagor, Aristotel, Farabi, Urməvi, Marağai, muğam, Azərbaycan.
Keywords: Pythagor, Arito, Farabi, Urmavi, Maraghai, mugham, Azerbaijan
Şərq musiqisi haqqında çoxlu sayda orta əsr traktatlarının (risalələrinin) tədqiqi və müqayisəli təhlili göstərmişdir ki, ənənəvi peşəkar Şərq musiqisi haqqında elm, müasir nəşrlərdə bəzən yanlış olaraq təqdim olunduğu kimi, vahid bircinsli axın ilə inkişaf etməyib, elmi fikrin digər sahələri kimi, müxtəlif istiqamətlərə malik olmuşdu. Bu istiqamətlərin xüsusiyyətləri musiqinin mənşəyi, onun insan həyatında ilkin təyinatı və yeri haqqında risalə müəlliflərinin müxtəlif, bəzən bir-birinə qarşı duran fəlsəfi baxışlarından qaynaqlanırdı. Sözügedən alimlərin dünyagörüşü onların qələmə aldıqları əsərləlin məzmununa, musiqi-nəzəri problemlərin təfsirinə və çözüm metoduna təsir göstərirdi. 
Orta əsr risalələrinin mətnlərində keçmişin ən görkəmli musiqiçi alimlərinin adlarının xatırlanması nə onların təlimlərinin varisliyinin göstəricisi, nə də onların müəllifliyinin isbatı deyildir .   

More »

 

Чётко-нечёткое постижение логики бытия

Зумруд Кулизаде. Четко-нечеткое постижение логики бытия. Баку: 2017.

 

PDF DOWNLOAD (SCRIBD.RU)

PDF DOWNLOAD (ARCHIVE.ORG)


 Рецензенты: д - р филологических наук, проф. Л.М.Грановская, Н. аучный сотр. Ин.-та Философии НАНА Ф.Х. Гаджиевд - р философии по математике Л.Ф.Мустафаева,

 

Редактор: д - р философских наук, проф. К.Я.Аббасова

  

В настоящей книге, на основе предложенной автором новой редакции философской концепции всеединства, читателю представлены вопросы для размышлений и возможные темы исследований, ориентированные на постижение внутренних закономерностей, т.е. логики бытия в форме различных его проявлений.

Книга состоит из введения, 2-х разделов и заключения.

 

  

 

© З.Кулизаде

 


More »

 

О соотношении множества и единства в истории культуры. Платон, неоплатонизм, Г.Кантор и Л.Заде.

д.ф.н. З.Кулизаде.

О соотношении множества и единства в истории культуры. Платон, неоплатонизм, Г.Кантор и Л.Заде.


(значимость постановки и дальнейшего исследования проблемы)


Известно, что научное познание (конкретные науки и философия) является и частью бытия и формой его самосознания.

Изучая историю бытия, его частные и общие закономерности, конкретные науки и философия, в силу единого объекта исследования своего (бытие в его множественности, целостности и единстве), тесно взаимосвязаны.

В качестве аргументации сказанного служит и тема предлагаемого выступления, посвященная постановке и интерпретации универсальности органической связи множества и единства бытия, представляющего извечное единство материального и идеального начал, т.е. всеединству бытия, как объективной реальности и его отражению в истории науки и философии.

More »

 

Место учения Л. Заде о нечёткой логике в совершенствовании научного познания XX-XXI веков.

д.ф.н. З.Кулизаде.

Место учения Л. Заде о нечёткой логике в совершенствовании научного познания XX-XXвеков.

 


Как свидетельствует история культуры различных регионов и эпох, существование идеи множественности бытия так же, как и идеи единства и целостности этой множественности, естественны для человека, являющегося частью этого бытия и пытающегося познать его внутренний смысл – Истину, философию, логику, т.е. закономерности, либо принципы, законы его существования. Исторически о бъектом познания феномена «бытие» было осмысление различных форм его проявлений и, прежде всего, таких основных, с точки зрения homo sapiens форм его существования как количество, качество, пространство, время, их взаимосвязь и всеединство. Каждое из названных явлений бытия исторически становилось предметом конкретных наук, изучавших отдельные стороны (органические части) данного феномена, и философии, изучавшей целостность и единство этих разрозненных и, в то же время, сущностно взаимосвязанных и единых явлений.

More »

 

İSLAM FƏLSƏFƏSİ TARİXİ

İSLAM FƏLSƏFƏ TARİXİ:

I cild

(Seyyid Hüseyn Nəsr və Oliver Limənin rəbərliyi altında)

I Hissə:

 

MÜNDƏRİCAT

More »

 

К концепции исследования «Истории азербайджанской философии XIX – XXI вв».

К концепции исследования «Истории азербайджанской философии XIX – XXI вв».

 

 

Предлагаю на предстоящем семинаре обсудить:

· Наряду с концепцией исследования истории философии XIX - XXI вв. и ряд концептуальных принципов исследования, использованных при изложении истории философии предшествующих веков. Участникам семинара, включая ответственных редакторов I и II тома азербайджанского перевода К.Буньятову и А.Гаджиеву высказать свои позиции по данным вопросам.

· Обоснование методологии исследования истории азербайджанской философии XIX - XXI вв.

· Представление в III и IV томах философии Северного и Южного Азербайджана в XIX - XXI вв. Научное, политическое и нравственное обоснование совместного изложения истории азербайджанской философии XIX - XXI вв. – эпоху политической разделённости Азербайджана.

· Представление во вводных главах III и IV томов азербайджанской духовной культуры в контексте духовной культуры исламского региона XIX - XXI вв.


 

More »

 

Müasir türkologiyanın tədqiqata ehtiyacı olan məsələləri.

Təqdim edilmiş yazı müasir türkologiyanın tədqiqata ehtiyacı olan hüdudsuz problemləri sırasından, müəllifinin zənninə görə, bir sıra vacib məsələlərə düşünmə və müzakirə naminə diqqət yönəldir.

More »