Hürufilik və vəhdəti-vücud: müqayisəli təhlili

Zaur Firidun oğlu Rəşidov
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası,
Fəlsəfə İnstitutu, “Azərbaycan fəlsəfə tarixi” şöbəsi, elmi işçi
(Şərq Fəlsəfəsi problemləri jurnalı, Bakı, 2019)

Giriş. Hürufilik təliminin əsasını Fəzlullah Nəimi (Astrabadi) (1340-1394) qoyulmuşdur. Fəzlullah öz mistik çalarlı fəlsəfi görüşlərində hərflər və sayların ilahi mahiyyətlər daşıdıqlarını əsaslandırmağa çalışaraq nəzəri bir sistem qurmuşdur. Ümumi şəkildə hürufilik təlimi hərflər və sayların batini mahiyyətlərinin insanda zahir olması prinsipinə əsaslanır. Hürufiliyə görə, işarələrin malik olduqları gizli mənalar Tanrının ən kamil məzhəri olan insan ilə qiyaslandıqda aşkarlanır. Nəimi ilahi işarələr olan hərflər və saylar vasitəsi ilə, bilavasitə ilahi keyfiyyətləri də Tanrıdan insana köçürərək özünəməxsus dünyagörüşü, hürufiliyi formalaşdırmışdır. Bu mənada, hürufilik təlimində əsas hədəf ilahiləşdirilən insandır. İnsanın insani yox, Tanrı keyfiyyətləri ilə dəyərləndirilməsi hürufilik konsepsiyanın kredosunu təşkil edən ən başlıca məqamdır. İnsanı ilahiləşdirərək bütün ilahi kəlimələrin onun simasında zühur etməsi ideyasından çıxış edən hürufilik, islam dünyasında birmənalı qəbul edilməmişdir. XIV əsrdə meydana gələn bu təlim əsası qoyulduğu dövrdən etibarən təbliğ etdiyi islamda yolverilməz antropomorfik ideyalarına görə tənqid və təqiblərə məruz qalmışdır. Başda təlimin qurucusu Fəzlullah Astrabadi olmaqla, hürufiliyin ən tanınmış nümayəndələrindən olan Seyid İmadəddin Nəsimi (1347-1418) edam edilmiş, hürufi görüşləri bütün islam dünyasında bidət elan edilmişdir. Bu cəhətdən, hürufilik sonrakı əsrlərdə ilkin formasından xeyli dərəcədə uzaqlaşmaq məcburiyyəti ilə üşləşərək, transformasiyalara uğramışdır. Belə şəkildəyişmələr nəticəsində təlimin əsas ideyaları, bektaşilik, ələvilik, qələndərilik, nöqtəvilik və qızılbaşlıqda ərimişdir. Müstəqil təlim olmaqdan məhrum olan hürufilik sonrakı mövcudluğunu bu təlimlər ilə sintezdə davam etdirmişdir. .......

More »

 

Mirzə Fətəli Axundzadə və dini islahatlar problemi

Zakir Qasımov
fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru
(Şərq Fəlsəfəsi problemləri jurnalı, Bakı, 2019)
Açar sözlər: reformizm, İslam, Əlazikrihissəlam və ismaililik

Görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri M.F.Axundzadə öz məşhur «Kəmalüddövlə məktubları» əsərində dini islahatlar probleminə və onların mütərəqqi mahiyyətinə xüsüsi diqqət yetirmişdir. Qeyd olunmalıdır ki, mütəfəkkir bu əsərində bir rasionalist maarifçi və islahatçı kimi çıхış edib xristianlıq protestantlıq hərəkatı timsalında dində islahatların zərurəti fikrini irəli sürür və bunun İslamda da tətbiqi məsələsini qoyur. M.F.Axundzadə bəzən radikal reformator movqeyində dursa da, öz islahat və yeniləşmə fikri ilə son halda bütünlükdə bir din olaraq İslama qarşı çıхmır, yanlız bir-sıra məsələrəri dəyişmək və yeniləşdirməklə çağdaş şəraitə, tərəqqi və sivilizasiyaya uyğunlaşdırmaq fikri ilə çıxış edir.
Mirzə Fətəlinin bir islahatçı olaraq İslama münasibətinin ifadəsi kimi onun bu söz-lərini misal göstərmək olar: «Bir də müəllif istəmir ki, хalq ateist olsun, dinsiz və imansız olsun. Bəlkə müəllifin məqsədi islam dininin əsr və zəmanəyə müvafiq olaraq protestantizmə möhtac olduğunu göstərməkdir. Elə kamil bir protestantizm ki, o, tərəqqi və sivilizasiyon şərtlərinə müvafiq olsun, bəşərin hər iki cinsinin azadlıq və hüquq bərabərliyinə qol qoysun, öz siyasi tədbirləri ilə Şərq padşahlarının despotizmini yumşaltsın və kişili-qadınlı bütün islam tayfasının savadlı olmasını vacib etsin» (1,səh. 300).

More »

 

НАЦИОНАЛЬНАЯ ФИЛОСОФИЯ: ПОСТАНОВКА ПРОБЛЕМЫ, МЕТОДОЛОГИЯ, ИСТОРИЯ И НАЛИЧНОЕ СОСТОЯНИЕ, ПЕРСПЕКТИВЫ*

Али Абасов
(Şərq Fəlsəfəsi problemləri jurnalı, Bakı, 2019)

Постановка проблемы
Всеобщий характер философии, фиксирующий феномен общечеловеческого духовного развития, требует, как представляется, органичного включения в этот процесс уникальных разработок национальной философии, связанных с единым рациональным типом мышления, так или иначе присущего всему человечеству.
При любом избранном векторе исследования национальной философии возникают большие блоки взаимосвязанных проблем, которые в той или иной мере должны находиться в пространстве внимания исследователей.
Так, целый ряд вопросов возникает при выборе путей и методологии исследования исторических типов общности людей, объединенных триадой: этнос, народ, нация. Например, на какой период приходится генезис национальной философии? Что следует принять за «этническую философию», может ли эту функцию выполнять мировоззренческое и нравственно-этическое содержание мифов и эпосов (дастанов)? Каково содержание концепта «философия народа» Азербайджана? Включаются ли в нее сугубо философские труды средневековых мыслителей на арабском языке, или же следует включить в нее и философскую поэзию на персидском и арабском языках (1)? Как эти образцы рефлексии влияли и продолжают ли влиять на национальную философию? Должны ли быть включены в национальную философию труды азербайджанских тюрков, самое значительное большинство из которых проживало и продолжает проживать в Иране, а также в других странах?

More »

 

ORTA ƏSR ŞƏRQİNİN MUSİQİ ELMİNİN FƏLSƏFİ KÖKLƏRİ HAQQINDA



Açar sözlər: Pifagor, Aristotel, Farabi, Urməvi, Marağai, muğam, Azərbaycan.
Keywords: Pythagor, Arito, Farabi, Urmavi, Maraghai, mugham, Azerbaijan
Şərq musiqisi haqqında çoxlu sayda orta əsr traktatlarının (risalələrinin) tədqiqi və müqayisəli təhlili göstərmişdir ki, ənənəvi peşəkar Şərq musiqisi haqqında elm, müasir nəşrlərdə bəzən yanlış olaraq təqdim olunduğu kimi, vahid bircinsli axın ilə inkişaf etməyib, elmi fikrin digər sahələri kimi, müxtəlif istiqamətlərə malik olmuşdu. Bu istiqamətlərin xüsusiyyətləri musiqinin mənşəyi, onun insan həyatında ilkin təyinatı və yeri haqqında risalə müəlliflərinin müxtəlif, bəzən bir-birinə qarşı duran fəlsəfi baxışlarından qaynaqlanırdı. Sözügedən alimlərin dünyagörüşü onların qələmə aldıqları əsərləlin məzmununa, musiqi-nəzəri problemlərin təfsirinə və çözüm metoduna təsir göstərirdi. 
Orta əsr risalələrinin mətnlərində keçmişin ən görkəmli musiqiçi alimlərinin adlarının xatırlanması nə onların təlimlərinin varisliyinin göstəricisi, nə də onların müəllifliyinin isbatı deyildir .   

More »

 

Чётко-нечёткое постижение логики бытия

Зумруд Кулизаде. Четко-нечеткое постижение логики бытия. Баку: 2017.

 

PDF DOWNLOAD (SCRIBD.RU)

PDF DOWNLOAD (ARCHIVE.ORG)


 Рецензенты: д - р филологических наук, проф. Л.М.Грановская, Н. аучный сотр. Ин.-та Философии НАНА Ф.Х. Гаджиевд - р философии по математике Л.Ф.Мустафаева,

 

Редактор: д - р философских наук, проф. К.Я.Аббасова

  

В настоящей книге, на основе предложенной автором новой редакции философской концепции всеединства, читателю представлены вопросы для размышлений и возможные темы исследований, ориентированные на постижение внутренних закономерностей, т.е. логики бытия в форме различных его проявлений.

Книга состоит из введения, 2-х разделов и заключения.

 

  

 

© З.Кулизаде

 


More »

 

О соотношении множества и единства в истории культуры. Платон, неоплатонизм, Г.Кантор и Л.Заде.

д.ф.н. З.Кулизаде.

О соотношении множества и единства в истории культуры. Платон, неоплатонизм, Г.Кантор и Л.Заде.


(значимость постановки и дальнейшего исследования проблемы)


Известно, что научное познание (конкретные науки и философия) является и частью бытия и формой его самосознания.

Изучая историю бытия, его частные и общие закономерности, конкретные науки и философия, в силу единого объекта исследования своего (бытие в его множественности, целостности и единстве), тесно взаимосвязаны.

В качестве аргументации сказанного служит и тема предлагаемого выступления, посвященная постановке и интерпретации универсальности органической связи множества и единства бытия, представляющего извечное единство материального и идеального начал, т.е. всеединству бытия, как объективной реальности и его отражению в истории науки и философии.

More »

 

Место учения Л. Заде о нечёткой логике в совершенствовании научного познания XX-XXI веков.

д.ф.н. З.Кулизаде.

Место учения Л. Заде о нечёткой логике в совершенствовании научного познания XX-XXвеков.

 


Как свидетельствует история культуры различных регионов и эпох, существование идеи множественности бытия так же, как и идеи единства и целостности этой множественности, естественны для человека, являющегося частью этого бытия и пытающегося познать его внутренний смысл – Истину, философию, логику, т.е. закономерности, либо принципы, законы его существования. Исторически о бъектом познания феномена «бытие» было осмысление различных форм его проявлений и, прежде всего, таких основных, с точки зрения homo sapiens форм его существования как количество, качество, пространство, время, их взаимосвязь и всеединство. Каждое из названных явлений бытия исторически становилось предметом конкретных наук, изучавших отдельные стороны (органические части) данного феномена, и философии, изучавшей целостность и единство этих разрозненных и, в то же время, сущностно взаимосвязанных и единых явлений.

More »

 

ЕВРАЗИЙСКИЙ ДИСКУРС ФИЛОСОФИИ Шпилькин Ю И

ЕВРАЗИЙСКИЙ ДИСКУРС ФИЛОСОФИИ

Шпилькин Ю И

СОДЕРЖАНИЕ

ПРЕДИСЛОВИЕ

Глава 1. ОСОБЕННОСТИ ЗАПАДНОГО И ВОСТОЧНОГО МИРОВОЗЗРЕНИЯ

1.1. Мировоззрение, его исторические типы

1.2. Философия, ее предмет, основной вопрос и направления

1.3. Способы рассмотрения и функции философии

1.4. Основные разделы философии

Глава 2. ФИЛОСОФИЯ ДРЕВНЕЙ ЕВРАЗИИ И ВОСТОКА

2.1. Философия Древней Евразии

2.2. Философия Древней Индии

2.3. Философия Древнего Китая

2.4. Мифология Древнего Египта и Месопотамии

Глава 3. ВОСТОЧНЫЕ ИСТОКИ АНТИЧНОЙ ФИЛОСОФИИ

3.1. Античная натурфилософия

3.2. Античная классическая философия

3.3. Философия эллинизма

3.4. Философия Древнего Рима

Глава 4. ВОСТОЧНЫЙ ГЕНЕЗИС ФИЛОСОФИИ СРЕДНЕВЕКОВЬЯ

4.1. Философия христианского средневековья

4.2. Философия схоластики

4.3. Арабоязычная философия. Восточный перипатетизм

4.4. «Пролог» русской философии

Глава 5. ФИЛОСОФИЯ ВОЗРОЖДЕНИЯ, НОВОГО ВРЕМЕНИ И ПРОСВЕЩЕНИЯ

5.1. Натурфилософия эпохи Возрождения

5.2. Политическая философия эпохи Возрождения

5.3. Философия Нового времени

5.4. Английское Просвещение

5.5. Философия французского Просвещения

5.6. Философия евразийского Просвещения

Глава 6. ИДЕАЛИЗМ, МАТЕРИАЛИЗМ, ПОЗИТИВИЗМ, ПРАГМАТИЗМ И ИРРАЦИОНАЛИЗМ В ЗАПАДНОЙ ФИЛОСОФИИ

6.1. Идеализм немецкой классической философии

6.2. Антропологический материализм

6.3. Диалектический материализм

6.4. Позитивизм

6.5. Прагматизм

6.6. Иррационализм

Глава 7. СЦИЕНТИЗМ И АНТИСЦИЕНТИЗМ В ЗАПАДНОЙ ФИЛОСОФИИ

7.1. Феноменология

7.2. Структурализм

7.3. Экзистенциализм

7.4. Психоанализ

Глава 8. ЕВРАЗИЙСКАЯ ФИЛОСОФИЯ ХIХ – ХХI В.

8.1. Западничество, славянофильство, почвенничество

8.2. Народничество, материализм и религиозная философия

8.3. Марксистская философия

8.4. Персонализм, софиология и интуитивизм

8.5. Советская философия

8.6. Евразийство

8.7. Казахстанская философия ХХ в.

8.8. Неоевразийство

Глава 9. ОНТОЛОГИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ БЫТИЯ

9.1. Проблема бытия

9.2. Материя, ее виды и атрибуты

9.3. Диалектика и метафизика

9.4. Метафизика

Глава 10. ГНОСЕОЛОГИЯ УЧЕНИЕ О ПОЗНАНИИ

10.1. Гносеология и ее альтернативы

10.2. Субъект и объект познания

10.3. Истина и ее критерий – практика

10.4. Эпистемология

Глава 11. УНИКАЛЬНОСТЬ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО БЫТИЯ

11.1. Философия человека

11.2. Проблема личности в философии

11.3. Сознание и бессознательное

11.4. Смысл жизни человека

Глава 12. СОЦИАЛЬНАЯ ФИЛОСОФИЯ

12.1. Общества. Его этническая структура

12.2. Социально-страфикационная структура общества

12.3. Философия истории

12.4. Прогресс и регресс общества

Глава 13. ФОРМЫ ОБЩЕСТВЕННОГО СОЗНАНИЯ

13.1. Философия морали и религии

13.2. Философия права и искусства

13.3. Философия идеологии и политики

Глава 14. ФИЛОСОФИЯ КУЛЬТУРЫ И ЦИВИЛИЗАЦИИ

14.1. Философия культуры

14.2. Концепции культуры

14.3. Философия цивилизаций

14.4. Техногенные цивилизации

Глава 15. ГЛОБАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ СОВРЕМЕННОСТИ

15.1. Феномен глобализации. Глобальные проблемы

15.2. Проблема мира и войны. Сырья и энергии

15.3. Проблемы народонаселения и продовольствия

15.4. Проблемы экологии и ноосферной цивилизации

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

 

More »

 

İSLAM FƏLSƏFƏSİ TARİXİ

İSLAM FƏLSƏFƏ TARİXİ:

I cild

(Seyyid Hüseyn Nəsr və Oliver Limənin rəbərliyi altında)

I Hissə:

 

MÜNDƏRİCAT

More »

 

Суфийское братство Халватийа

Суфийское братство ХалватийаО книге Н. Алескеровой «Суфийское братство Халватийа» под ред. Н. Н. Дьякова. – Спб.: Петербургское Востоковедение, 2015. – 272 с. (Orientalia)

 

Представляемая вниманию читателя книга является первым на русском языке исследованием, посвященным деятельности тюркского суфийского братства Халватийа – одного 12 материнских суфийских братств. Зародившись в государстве Ширваншахов в XIV в., оно широко распространилось в Южном Азербайджане и по всему Ирану, однако наивысшего расцвета достигло при Османской империи.

В книге впервые исследуется мировоззрение Халватийа на основе десяти научно-богословских посланий второго основного пира этого братства – сиййида Йахйи ал-Бакуви: все они переведены на русский язык и даны в приложении.

Издание рассчитано на специалистов-востоковедов и религиоведов, а также на всех интересующихся духовной культурой Востока.


More »