Problems of Oriental Philosophy
INTERNATIONAL ACADEMIC SCIENTIFIC JOURNAL
HERMEN HESSEN. VƏHDƏT İDEYASI

QƏRBLİ ZƏVVARIN ŞƏRQ ÖLKƏSİNƏ SƏYAHƏTİ:
Hermen Hessenin yaradıcılığında vəhdət ideyasının özəllikləri


Arzu HACIYEVA
Fəlsəfə elmləri doktoru
Azərbaycan


Tarixdə harada və nə zaman yaşamalarından asılı olmayaraq öz mədəniyyətləri çərçivəsində spesifik dünyaanlamı və dünyaduyumu kimi başa düşülən Şərq və Qərbin vəhdətini təmsil edən, başqa sözlərlə, özlərində şərqli olub Qərb ruhunu, qərbli olub Şərq ruhunu daşıyan, bu iki fərqli düşüncə tipinin dialoqunu orijinal şəkildə həyata keçirə bilən nadir insanlar olmuşlar. XX əsrin çox məşhur, dərin psixologizmi, simvolizmi, mistisizmi ilə seçilən «Siddharta», «Demian», «Çöl canavarı», «Şərq ölkəsinə ziyarət», «Muncuq oyunu» kimi əsərlərin müəllifi, mütəfəkkir yazıçı, böyük humanist, Nobel mükafatı laureatı Herman Hesse (1877-1962) məhz belə şəxsiyyətlərdəndir. «Mən musiqiçi olsaydım, çətinlik çəkmədən iki xətdən, iki tonallıqdan və not sırasından ibarət iki səsli melodiya yazardım, onlar bir-birinə uyğun gələr, bir-birini tamamlayar, bir-birilə mübarizə edər, bir-birinin şərti olar, hər halda, sıranın hər bir nöqtəsində bir-birilə ən sıx və ən canlı təmasda olardılar. Və notları oxumağı bacaran hər bir şəxs mənim ikili melodiyamı oxuya, daim hər bir tonda onun əks tonunu, qardaşını, düşmənini, antipodunu görə və eşidə bilərdi» – povestlərindən birində qəhrəmanının dili ilə söylədiyi bu sözlərlə Hesse öz həyat amalını ifadə etmişdir. O, əksliklərin mübarizəsindən doğan vəhdət ideyasını notların olmasa da, sözlərin, fikirlərin vasitəsilə daim öz yaradıcılığında gerçəkləşdirməyə can atmışdır.
Tarixdə harada və nə zaman yaşamalarından asılı olmayaraq öz mədəniyyətləri çərçivəsində spesifik dünyaanlamı və dünyaduyumu kimi başa düşülən Şərq və Qərbin vəhdətini təmsil edən, başqa sözlərlə, özlərində şərqli olub Qərb ruhunu, qərbli olub Şərq ruhunu daşıyan, bu iki fərqli düşüncə tipinin dialoqunu orijinal şəkildə həyata keçirə bilən nadir insanlar olmuşlar. XX əsrin çox məşhur, dərin psixologizmi, simvolizmi, mistisizmi ilə seçilən «Siddharta», «Demian», «Çöl canavarı», «Şərq ölkəsinə ziyarət», «Muncuq oyunu» kimi əsərlərin müəllifi, mütəfəkkir yazıçı, böyük humanist, Nobel mükafatı laureatı Herman Hesse (1877-1962) məhz belə şəxsiyyətlərdəndir. «Mən musiqiçi olsaydım, çətinlik çəkmədən iki xətdən, iki tonallıqdan və not sırasından ibarət iki səsli melodiya yazardım, onlar bir-birinə uyğun gələr, bir-birini tamamlayar, bir-birilə mübarizə edər, bir-birinin şərti olar, hər halda, sıranın hər bir nöqtəsində bir-birilə ən sıx və ən canlı təmasda olardılar. Və notları oxumağı bacaran hər bir şəxs mənim ikili melodiyamı oxuya, daim hər bir tonda onun əks tonunu, qardaşını, düşmənini, antipodunu görə və eşidə bilərdi» – povestlərindən birində qəhrəmanının dili ilə söylədiyi bu sözlərlə Hesse öz həyat amalını ifadə etmişdir. O, əksliklərin mübarizəsindən doğan vəhdət ideyasını notların olmasa da, sözlərin, fikirlərin vasitəsilə daim öz yaradıcılığında gerçəkləşdirməyə can atmışdır.
Dünyanı dialektik şəkildə qavrayan yazıçının fikrincə, əksliklər, «dünyanın böyük ziddiyyətləri» – materiya və ruh, xeyir və şər, işıq və qaranlıq, gözəllik və eybəcərlik, günahkarlıq və müqəddəslik yalnız ani olaraq əkslik kimi görünür, onlar fasiləsiz olaraq bir-birilərinə keçirlər. Bu mənada onu hərəkətin son səbəbindənsə, hərəkətin özü, təşəkkülün nəticəsindənsə, təşəkkülün özü, hazır cavabdansa, sual daha çox maraqlandırır. Onun roman və povestlərində hazır həqiqətlər və göstərişlər yoxdur. Burada əzablı və sirli üsullarla yaranan bir aydın həqiqət, oxucunun ona ürəkdən inandığı məqamda, bundan heç də az aydın və inandırıcı olmayan tamamilə əks bir həqiqətlə inkar edilir. Bu bir-birini inkar edən həqiqətlərdən baş çıxarmağın yeganə üsulu onların hamısını eyni zamanda, olduğu kimi qəbul etmək, məntiqi əksliklərin təxəyyüldəki ikiliyini aradan qaldırmaqdır.
Hesse Şərq və Qərb arasında münasibətə də bu paradiqma ilə yanaşır: onları barışdırmağa, onların bir-birinə bərabərliyinə inandırmağa çalışırdı. Şərq və Qərb müdrikliyi, onun fikrincə, arasında həyatın fasiləsiz yırğalandığı, gah o, gah da bu tərəfə fasiləsiz hərəkətdə olduğu iki qütbü, dünyanın iki əsasıdır. Həqiqət də bu iki qütb arasındadır, daha dəqiq desək, onların canlı və sıx qarşılıqlı təsiri və qarşılıqlı əlaqəsindədir.
Maraqlıdır ki, Herman Hesseyə ilahi vəhdət ideyası əslində böyüyüb boya-başa çatdığı xristian əhatəsindən deyil, qəlbinə daha yaxın olan Şərq düşüncəsindən, tərcümələr vasitəsilə tanış olduğu və mənimsədiyi, əvvəlcə qədim hind dini və fəlsəfəsindən, Budda və Upanişadların kəlamlarından (buna onun protestant-pietist valideynlərinin uzun illər Hindistanda yaşayıb missionerlik etməsi, hind mədəniyyətinə və dillərinə bələd olmaları və rəğbəti də təsir etmişdir), daha sonralar Çin müdrikləri Konfutsi, Lao-tszının görüşlərindən açılmışdı. O, xristian həyat tərzinə və əxlaqına tamamilə zidd olan bu baxışları və bilgiləri sadəcə əxz etməmiş, yenidən qiymətləndirmiş, iki dünya müharibəsinin şahidi olmuş öz dövrünün, Avropanın, Almaniyanın mürəkkəb fəlsəfi-siyasi problemləri ilə orijinal şəkildə əlaqələndirə bilmişdir.
Herman Hesse İslam Şərqində yaranan dini, mistik-fəlsəfi cərəyanlarla, sufilik və onun görkəmli nümayəndələrinin vəhdət əl-vücud haqqında təsəvvür-baxışları ilə, görünür, tanış olmamışdır, hər halda bu barədə irsində məlumata təsadüf etmirik. Lakin mütəfəkkirin hər yerdə vəhdət ideyasının fəlsəfi mahiyyətindən çıxış etməsi, onun dünyagörüşünu həmin baxışlara yaxınlaşdırır, onlar arasında ümumiliyi, həmahəngliyi aşkar etməyə imkan verir. Həmin bənzər mülahizələr özlərində tolerantlıq, humanizm ideyalarını ehtiva etməklə bir-birini tamamlayıb qüvvətləndirməsi baxımından diqqəti cəlb edir.
Həqiqətin özünə zühur yeri tapdığı bütün inancları bir-birinə bacı bilən Hesse din və kilsəyə təkcə bir məsələdə – məhz onlara xas olan dözümsüzlük meylinə görə etirazını bildirirdi. O, istər xristianların, istərsə də müsəlmanların öz dinlərinin ləyaqət və müqəddəsliyinə görə imtiyazlı, müstəsna hüquqa malik olması haqqında iddialarını qəbul etmirdi. Bu mənada, bir din kimi hinduizmə üstünlük verirdi. Çünki o, özündə ən ağlasığmaz əkslikləri, bir-birilə qətiyyət uyuşmayan fikirləri, ən ziddiyyətli ehkam, ritual, mif və kultları asayişdə birləşdirir. Mütəfəkkir bunu, həmin dinin mahiyyətində, qərbli insan üçün anlaşılması çətinlik yaradan, Allahın eyni zamanda həm transsendent, həm də immanentliyinə inamla bağlayır.
Bu fikri fəlsəfəsinin əsasında Allahın ikili təbiətə malik olması haqqında müddəanın durduğu orta əsrlər sufi mütəfəkkiri Mühyəddin ibn Ərəbinin yaradıcılığı da təsdiq edir. O da tolerantlığın carçısı kimi çıxış edirdi. Onun fikrincə, hansı dinə etiqad etməsindən asılı olmayaraq hər bir dindar öz inamında haqlıdır, onun səhvi yalnız Allaha tam dolğunluğu ilə itaət bəsləməsinə əminliyindədir. Və bütün dinlərən – bütpərəstliyin, xaçpərəstliyin, iudaizmin və i.a. örtüyü altında Həqiqət gizlənmişdir. O, fəxrlə deyirdi: «İnsanlar müxtəlif etiqadlar yaratmışlar, mən isə nəzərimlə onların hamısını əhatə edirəm».
Allahın həm transsendent, həm də immanentliyinin iqrarı məntiqi olaraq öz substansionallığında və zaman təzahüründə dünyanın ikili olduğu kimi insanın da ikili olması barədə konsepsiyaya gətirib çıxarırdı. İbn Ərəbi bunu poetik şəkildə belə ifadə etmişdir: «Məndə iki mahiyyət var: «O» (yəni Allah) və «mən», // O isə məhrum məndə olan «mən»dən. //Amma məndə Onun təzahürü saçır işıq, //Sanki Onun ağzınadək doldurulmuş qabıyıq biz» (3, 174).
Hesse isə bu təsəvvürü qədim hind fəlsəfəsindən əxz etdiyindən ibn Ərəbinin insandakı «O» (yəni ilahi) adlandırdığı başlanğıcı hindlilərin dili ilə Brahmana bərabər tutulan ilahi, əbədi Atman kimi, «bizim Allahda, həyatda, bütövdə, şəxssizdə, fövqəlşəxsdə olan payımız» kimi səciyyələndirir. O, məktublarından birində yazırdı: «Hind nöqteyi-nəzərincə, yəni Upanişadların və bütün buddizmə qədərki fəlsəfənin nöqteyi-nəzərincə, mənim yaxınım təkcə «mən kimi insan» deyil, məndir, o, mənimlə nə isə eyni olandır, onu məndən, məni səndən ayırmaq yalandır, mayyadır. Bu təfsir həmçinin yaxınına sevginin etik mənasını tamamilə ifadə edir» (1, 219).
Cəlaləddin Ruminin «Məsnəvi»sində məşhur bir hekayət Herman Hessenin bu sözlərinin məna məzmununa görə eyni olub, sevginin mahiyyətini parlaq poetik obrazda canlandırır. Mənzumədə deyilir: dostu yarının qapısını döyür: onun içəridən «kimdir» sualına: «mən» deyə cavab verir. «Çıx get, sən hələ yetişməmisən, yetişməyən mənimlə bir masada əyləşə bilməz» deyə dostu qapını açmır. Bir il uzaq yerləri sərkərdan gəzib dolanıb, ayrılıq alovunda yandıqdan sonra yenə dostunun yaşadığı yerə gəlib qapını tıqqıldadır, «Kimdir orada qapını döyən o özgə» sualına o, bu dəfə fikirləşib cavab verir: «Burada da sənsən, sevgilim mənim». «Əgər sən elə həmin mənəmsə, onda içəri keç, ey mən, amma iki mən üçün mənim mənzilim darısqaldır» deyə dostu onu evə buraxır… Bu rəmzi məna daşıyan hekayəti, Hessenin insanda mövcud olan iki «mən» haqqında konseptindən çıxış etsək, belə də təfsir etmək olar: dostunun qapısını döyənin birinci halda «təkəbbürlü və səbirsiz «mən»»inə sonda «əbədi, sakit və səbirli «mən»»i qalib gəlir.
İnsanın öz daxili aləmində həmin əbədi ilahi «mən» axtarışının çətinliyi, iztirablardan, ümidsizlikdən keçərək əldə edilməsi və onun vasitəsilə vəhdətə qovuşması ideyasına inam Herman Hessenin mistik, utopik «Şərq Ölkəsinə ziyarət» povestinə də xasdır. İstər qədim hind, qədim Çin, istərsə də orta əsrlər sufilik fəlsəfəsinin bütün mövcudatın öz əksliklərində əzəli Vəhdətin yalnız az müddətdə təcəssüm etmiş hissəcikləri olub, labüd olaraq Ona qayıdacaqları barədə ideyaları əsərdə XX əsrdə yaşayan qərbli qəhrəmanın – musiqiçi H.H.-nın dili ilə özünəməxsus bədii-fəlsəfi həllini tapır. Onun daxil olduğu qardaşlıq zəvvarların Şərq Ölkəsinə zaman və məkan xaricində yürüş-səyahətini təşkil edir. Hessenin Şərq Ölkəsi sadəcə bir ölkəni və ya coğrafi məkanı təmsil etmir, o, işığın çıxıb yayıldığı yer, mənbədir, ruhun əbədi can atdığı doğma ev, vətən, sübh, ilk başlanğıcdır. «O (yəni Şərq Ölkəsi), hər yerdədir və heç yerdə deyil; və bütün zamanlar onda zamanın fövqündə duranın vəhdətini təşkil edir» (2, 36).
Bu yürüşün iştirakçıları gah qrup halında, gah da təklikdə müxtəlif məkan və zamanlardan keçərək öz yolları ilə gedirlər, onlardan hər birinin ürəyində öz şəxsi arzusu, istəyi, xəyalı olsa da (məsələn, H.H. səyahət zamanı «Min bir gecə»dəki şahzadə Fatmanı tapıb görməyi, mümkün olarsa onun məhəbbətini qazanmağı arzulayır), onlar bir-birilə gizli bağlarla birləşən vahid axının şırnaqlarını təşkil edirlər, qəlblərində eyni ixlası, eyni inamı, eyni əhdi daşıyırlar. Bu povest bizə Fəridəddin Əttarın «Məntiq ət-Teyr» («Quşların söhbəti») poemasını xatırladır. Əttarın əsərində quşlar Simurq quşunu tapmaq üçün tərəddüd, şübhə və qorxularını rəf edərək min bir əziyyətlə sufi yolunun məqamlarını təmsil edən vadilərin üzərindən uçub keçərək sonuncu, fəna vadisində məqsədlərinə çatırlar, aydın olur ki, onların özləri elə Simurq quşu imişlər ( Simurq = otuz quş). Hessenin qəhrəmanının da Şərq Ölkəsinə aparan yolda etdiyi səhvlərə, ondan sapmasına görə keçirdiyi mənəvi sarsıntı, əzablar onun saflaşmasına kömək edir: o, substansiyasının tədricən tamamilə öz əksliyinə – əsərin digər personajı, zəvvarların nökəri və qardaşlığın gizli rəhbəri olan Leoya axıb süzüləcəyini, sonda təkcə Leonun qalacağını görür. Rəmz olan Leo isə əsərdə əslində xidmət etmək və ağalıq etmək əksliyini özündə birləşdirən ilahi başlanğıcı təmsil edir.
Hesseyə görə, heç bir təsvir, müqayisədən qorxmayan vəhdət ideyası zamanından asılı olmayaraq bütün xalqlarda analoji rəmzlərdə təfsir edilmişdir. Biz də müqayisə vasitəsilə sufi düşüncəsi ilə bu təfsirlər arasında uyğunluğa diqqəti yönəltməyə və bununla da müəyyən mənada onun aşağıdakı sözlərini təsdiq etməyə çalışdıq: «bəşəriyyətin hər bir inkişaf pilləsində həqiqətə can atan insan üçün bundan daha mühüm və təskinedici bilik ola bilməz: irqlərin, dərinin rənglərinin, dil və mədəniyyətlərin müxtəlifliyi Vəhdətə əsaslanır, müxtəlif insanlar və mənəviyyatlar mövcud deyil, yalnız Bir Bəşəriyyət, bir Mənəviyyat mövcuddur» (1, 224).

Ədəbiyyat:
1. Vostok-Zapad. İssledovaniə. Perevodı. Publikaüii. M., 1982.
2. Qerman Qesse. İzbrannoe. Sbornik. Per. s nem. M., 1984.
3. İbn Arabi. Qemmı mudrosti. Per. s arab. // A.V.Smirnov. Velikiy şeyx sufizma (opıt paradiqmalğnoqo analiza filosofii İbn Arabi). M., 1993.

Ph. Dr. Arzu Gadjiyeva
Western pilgrim’s Travel to the Land of the East:
features of idea of Unity in Hermann Hesse’s creativity
Resume
All creativity of the outstanding writer - thinker of the XX century, great humanist, Nobel prize-winner Hermann Hesse is penetrated by idea of Unity, laying on the basis of variety of the world. And for the first time this idea has opened him in its east embodiment, at first in Indian, later on in Chinese incarnations. In the article the author comparing his cogitation with interpretations of idea " vahdat al-vujud " at sufi thinkers of the Mussulman East as Faxraddin Attar, Ibn Arabi, Jalaladdin Rumi, tries to show correctness of Hesse’s thought that the wisdom in the East and in the West is the same, also it has no temporary borders.

Author : Admin | Date: 20-06-2012, 12:15 | Views: 0