Problems of Oriental Philosophy
INTERNATIONAL ACADEMIC SCIENTIFIC JOURNAL
FƏLSƏFƏNİN AKTUALLIĞI

FƏLSƏFƏNİN AKTUALLIĞI BARƏDƏ

İLHAM MƏMMƏDZADƏ,
Fəlsəfə elmləri doktoru, professor
Azərbaycan


Fəlsəfənin aktuallığı məsələsi, fikrimizcə bu gün qloballaşma, informasiya texnologiyalarının hökmranlığı dövründə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bununla bağlı məsələlər geniş diapazonda şərh edilə bilər: fəlsəfənin aktual və hətta dünya və insanları xilas etməyə qadir olduğundan başlayaraq onun artıq köhnəldiyi barədə fikrə qədər. Bizcə, fəlsəfənin aktuallığı onun necə dərk olunmasında, ona olan tələbatın necə izah edilməsində, onun özünün müasir dövrü nə dərəcədə düzgün təfsir etməsindədir. Biz bu xüsusda Azərbaycanda mövcud olan mülahizə və ya düşüncələr barəsində fikirlərimizi bölüşmək istərdik.
Filosoflar üçün fəlsəfə, ilk növbədə, ona görə aktualdır ki, o, qədim tarixə malik elm kimi başa düşülür və bir çoxları digər elmlərin ondan qopub ayrılaraq meydana çıxdığını xatırlayır. Elmi birlikdə də, müşahidələrimizin göstərdiyi kimi, fəlsəfənin zəruriliyi haqda sabit fikir yaranır. Burada təkrar olunan əsas fikir bundan ibarətdir: o, «elmlərin məlikəsi» olub, deməli, elə məlikə olaraq da qalmalıdır, bir halda ki, elmlər ondan qoparaq ayrılıb, deməli, o, elmin fəlsəfəsi kimi mövcud olmaq zərurətini özündə saxlayır. Bu zaman onun özünün əslində necə olduğu və necə olmalı olduğu ilə bağlı nə varsa, onların heç biri nəzərə alınmır.
Fəlsəfənin digər elmlərlə qarşılıqlı əlaqələri aktual məsələlərdən biridir, bu problemin qoyuluşu fəlsəfənin elm üçün aktual olduğunu təsdiq edir, fəlsəfənin elmlərlə qarşılıqlı münasibətlərinin təhlili isə həm digər elmlərlə məşğul olan alimlərə, həm də filosoflara mühakimə yeritmək üçün geniş imkanlar yaradır. Bununla bərabər, unutmamaq lazımdır ki, elmlərin fəlsəfəsi ilə alimlərin özləri: fiziklər, kimyaçılar və s. məşğul ola bilər və məşğul olurlar. Müasir dövrdə fəlsəfənin qüvvəti ondan ibarətdir ki, o, ilk növbədə, tarix, sosiologiya, kulturologiya və s. bu kimi elmlərin onsuz inkişaf edə bilməyəcəyi ictimai fənndir, onun müəyyən bir hissəsi humanitar xarakter daşıyır, həmçinin fəlsəfə tarixi, sosial fəlsəfə və s. tipli bu kimi fəlsəfi fənləri özündə ehtiva edir. Bəzən bu ona gətirib çıxarır ki, fəlsəfəni bir sıra fənlərdən ibarət olan elm hesab edirlər və bu zaman fəlsəfə elminin özünə xas olan xüsusiyyətlərini, fəlsəfi fənlərin batini əlaqələrinin əhəmiyyətini, onun humanitar-ictimai elmlərin inkişafı üçün nə qədər vacib olduğunu unudurlar. İndi, məhz belə bir vəziyyət yaranıb. Buna görə də, fəlsəfənin ictimai elm kimi aktual olması məsələsini araşdırmaq və onun fəlsəfə-daxili əlaqələrini dərk etmək vacibdir. Azərbaycan fəlsəfəsinin inkişaf etdirilməsi üçün hal-hazırda fəlsəfənin fəlsəfi fənlərlə, ictimai və humanitar elmlərlə qarşılıqlı əlaqələri məsələsini, hətta daha vacib hesab edirik. Bizcə həmin bu məsələlərin dərk olunması həm fəlsəfənin özü, həm də cəmiyyət üçün çox lazımdır. Azərbaycan dünyaya açıqlıq şəraitində transformasiya, müasirləşmə, vətəndaş cəmiyyətinin milli təşəkkülü vəziyyətindədir. Gerçəkliyin mürəkkəbləşməsi prosesi baş verir, bu isə həmişə idrak, şüur, yaradıcılıq, filosofluq etməyin növləri, əxlaq, siyasət və elmdə müxtəlif differensiasiyalar (ayrılmalar, fərqlənmələr) və əlaqələr nəinki mütəxəssislər üçün, hətta idarəetmə ilə məşğul olanlar, fəal mövqeyə malik vətəndaşlar və s. üçün maraqlı olur.
Qeyd etmək lazımdır ki, cəmiyyətdə fəlsəfəyönlü müzakirələr az aparılmır, lakin əsas etibarilə, hamı bununla razıdır ki, məsələn, fəlsəfə tarixi millətin mədəniyyəti üçün, milli özünüdərkin inkişaf etdirilməsi üçün lazımdır, yəni aktualdır (1). Fəqət fəlsəfə yalnız fəlsəfə tarixindən ibarət deyil və bundan başqa, müasirliyi müəyyən dərəcədə anladan keçmişin dərindən dərk edilməsinə nail olmaq mümkün deyil. Deyəsən, R.Rorti belə hesab edirdi ki, filosoflar keçmişin obrazlarına yalnız ədəbiyyəti dərk etmək ümidləri kəsildikdən sonra müraciət ediblər. Gələcək və keçmiş yalnız indiki zamanın başa düşülməsinin tamamlayıcısıdır. Bu günün fəlsəfəsinə yiyələnmək fəlsəfə tarixinə də yeni aktuallıq keyfiyyəti verir. Etiraf etmək lazımdır ki, biz sözdə marksizmdən imtina etsək də, keçmiş hələ də birtərəfli başa düşülür. Keçmiş haqqında biliklərin dolğun olması üçün alternativ yanaşmaların olması gərəkdir, o cümlədən, bizə Marksın mədəni və tarixi kontekstin əhəmiyyətini daha dolğun açmağa, dövrlərin bir-birini əvəz etməsi, elm və hakimiyyətin qarşılıqlı təsiri və s. konseptlərini daha aydın təsəvvür etməyə imkan verən mətnlərinə yenidən baxmaq lazımdır. Keçmişin indiki zaman üçün malik olduğu əhəmiyyət haqqında fəlsəfədə maraqlı yazılar çoxdur, lakin biz indiki zamanın da keçmişin dərk olunmasında hansı əhəmiyyətin olduğunu anlamalıyıq. Məsələn, XX əsrirn Qərb fəlsəfəsinin, o cümlədən, elə həmin M.Fukonun hakimiyyətin tarixdə rolunun, fəlsəfə və tarixin differensiasiyasının izahına, bizim üçün adət halını almış sxemlərin dağıdılmasına və s. verdiyi töhfələri mənimsəmək yaxşı olardı (2). Təəssüf ki, bizdə bəziləri Azərbaycan mədəniyyəti və fəlsəfəsinin keçmişinin İslam dini və fəlsəfəsi ilə bağlı olduğundan, Qərb fəlsəfəsi və ya Rusiyanın bu sahədəki «irs»inin tədqiqinə, yəni onların öyrənilməsini vacib hesab etmir. Şübhəsiz, bu cür fikrin yaranmasında qloballaşmanın, müasir çağdaş dövrün ziddiyyətli təmayüllərinin neqativ anlamının da rolu vardır, fəqət yalnız bu səbəbdən bizim, şübhəsiz, limitrof (latınca «limes» «sərhəd», yunanca «tropos» «təmin, təchiz etmək» deməkdir), sərhədboyu mədəniyyətə mənsub olduğumuzu, biliklərdən olduğunuz yerdən, yəni coğrafi mövqeyinizdən asılı olmayaraq faydalanmağın mümkün olduğunu görməmək çətin ki, düzgün ola. Üstəlik, filosof, fikrimizcə, fəlsəfənin universal xarakterinə, XX əsr Qərb fəlsəfəsinin özünün ən yaxşı nümunələrində dərk etdiyi və bizim hələ yaxın düşmədiyimiz, lakin anlamalı olduğumuz məsələlərə etinasız yanaşmamalıdır.
Çağdaş dövr dərk olunmadan, biliklərin necə əldə olunduğuna tənqidi münasibət göstərilmədən, inkişaf edən fəlsəfə, fəlsəfə tarixi mövcud ola bilməz, o, ehkamlar yığınına çevrilər. Onu da vurğulayaq ki, fəlsəfə öz müddalarını yoxlayan zaman, keçmişin mətnlərinin təfsir və təkrar təfsirinin həm indinin, həm keçmişin və hətta gələcəyimizin tərəfimizdən dərk olunmasını dəyişdirdiyi başa düşülən zaman müasir və aktual olur. Belə ki, məsələn, bizim ictimai şüurumuz üçün idealların böyük əhəmiyyəti var, amma bu gün aydın olur ki, onlar dəyişkəndir, müvəqqətidir, keçicidir. Yeri gəlmişkən, bizim üçün bu olduqca çətin, mürəkkəb və hətta ağrılı məsələdir. Bir zamanlar etika və dini əxlaq hökm sürürdü, buna görə də filosoflar Kainat və Mütləq olanın əbədi ədaləti barəsində fikirlərə dalırdılar, sonra fizika, biologiya, iqtisadiyyat yüksəldi, elə buna görə də «pozitiv fəlsəfə» üstünlük təşkil etməyə başladı. A.Toffler belə hesab edir ki, indi biz biliyin, elmin, güc, əxlaq və var-dövlətdən (iqtisadiyyatdan) üstün olacağı bir dövrə daxil oluruq. Əsas odur ki, heç də hər bir bilik hər hansı iyerarxiyanın dəyişkənliyini müəyyən və izah edə bilmir. Beləliklə, özün tənqidi yanaşmağa qadir olan xüsusi biliyə, bilik və elm, bilik və hakimiyyət arasında xüsusi münasibətlərin yaradılmasına ehtiyac formalaşır. Bizcə, söhbət həm də ayrı-ayrı biliklərin, nailiyyətlərin əsl dəyərini əks etdirən fəlsəfi bilikdən gedir.
Əlbəttə, biliyin üstünlük təşkil etməsi hələ fəlsəfənin aktual olması demək deyil. Başqa elmlər də biliyə malik olduqlarına iddia edə bilər. Həm də ictimai elmlərlə bağlı olan bütün hər şeyə müəyyən inamsızlıq, etimadsızlıq hələ də mövcuddur. Onu da nəzərə almamaq olmaz ki, elmə dünyada çox geniş yayılmış inamsızlıq ictimai şüurla, biliyin əlaqə və münasibətlər kimi, ola bilsin, nə isə bir metafizik anlamı ilə, onun (fəlsəfənin) üçün biliyin yaxşı məqsədlərə yönəldilməli olmasından ibarət tarixi nöqteyi-nəzərlə sıx bağlı olduğundan, o, cəmiyyətdə mənəvi dəyərləri bərqərar edəcək. Məsələnin bu cür qoyuluşu psixologiyanın da, biologiyanın da aktuallığını şərtləndirir və ləğv etmir (bu sahələrdən olan biliklərdən istifadə etmək bacarığı olmadan isə fəlsəfə şüur və biliyi adekvat dərk edə, izah edə bilməz), təbiyyət elmlərinin əhəmiyyətini puç etmir, onların fərqlərini ləğv etməyərək onları yalnız qabardır, amma bu artıq başqa mövzudur.
Bizim institusional fəlsəfəmiz XX əsrdə təşəkkül tapıb və buna görə də, sovet marksizmi ilə bağlıdır. Lakin indi buna baxmayaraq, öz məhdudluğumuzu başa düşmək imkanına malik olduğumuz zaman, fəlsəfənin ictimai elmlər, bütün cəmiyyət üçün əhəmiyyətini yenidən dərk etmək şansımız var. XIX əsrdə, marksizm yaranan zaman, texnika, iqtisadiyyat, istehsal münasibətləri və ədalətsiz bölgüdən başqa hər hansı digər ictimai amillərin həlledici roluna diqqət yetirmək çətin idi. Təəssüf ki, biz şəxsiyyəti mənəviyyatlılığının, fəlsəfə və ideologiyanın, bilik və hakimiyyətin və s. tarixdə malik olduğu əhəmiyyəti hələ də lazımi qədər qiymətləndirmirik.
Ruh, əxlaq və şüur fəaliyyət nəticəsində konkret nəticələrə çevrilir. Lakin bu onların roluna əhəmiyyət verməmək, onların cəmiyyətə təsir mexanizmləri barəsində düşünməmək üçün səbəb deyil. Beləliklə, fəlsəfə tarixi, elə fəlsəfənin özü də, insanların nə haqda düşündüklərini, nəyə can atdıqlarını və onların düşüncələrinin maddi olanların yaradılmasına necə gətirib çıxartdığını yenidən bərpa etməlidir. Biz Platon, Aristotel, Nizami və s. əsərlərini oxuya bilərik, lakin onları təfsir edənləri də başa düşmək, öz dövrlərinin anlamı kontekstində onların ideyalarına fikir vermək lazımdır və s.
Yalnız bu cür yanaşma ideyaların hərəkətinin, inkişafının dərk edilməsinə gətirib çıxarır. İdeyalar necə yaranmış, necə inkişaf etmiş, varlıqla qarşılıqlı təsirdə necə bulunmuş, gerçəkliyin dəyişməsinə necə təsir göstərmişdir? Burada düşünmək, fərz etmək, müxtəlif yanaşmalar tətbiq etmək, onları yoxlamaq və əlbəttə, bütün bunları digər alimlərin, filosofların necə anladığı ilə müqayisə etmək lazımdır. Məsələn, Azərbaycan fəlsəfəsi üçün əhəmiyyətli olan Şərq-Qərb münasibətləri problemini götürək. Bu maraq dünyanı vahid bir tam halında birləşdirən qloballaşmanın xüsusiyyətləri ilə bağlıdır. Fəqət bizdə belə bir fikir kök salıb ki, Orta əsrlərin «səlib müharibələri» (XI-XIII əsrlərdə Qərb rıtsarlarının Şərqə yürüşləri) yalnız Qərbin üstünlüyünə, davakarlığına və s. dəlalət edir. Amma bu zaman nəzərdən qaçırılır ki, orta əsrlər müsəlman Şərqi ilə Qərbin «dini müharibələr»lə bərabər ideyalar mübadiləsinin aparıldığı xeyli fəal qarşılıqlı əlaqələri dövrü idi. Əl-Qəzali və İbn Rüşd arasındakı qələm münaqişəsi heyrət doğuran bir dərəcədə nominalist və realistlər arasındakı mübahisələri xatırladır, Şərq peripatetikləri, qədim yunanlar və Orta əsrlər Qərb fəlsəfəsi nümayəndələri (məsələn, Foma Akvinat) də bir-biri ilə çox sıx bağlıdırlar. Belə çıxır ki, müasir qloballaşmanı yalnız müstəsna olaraq münaqişələr, zorla qəbul etdirmə və hakim olma hesab edən filosoflar münaqişələrlə bərabər qarşılıqlı əlaqələrin, elmin zənginləşməsinin, dialoqun da həmişə və indi də olduğunu görmürlər.
Bu kontekstdə həm S.Hantinqtonun əks-səda doğurmuş «Sivilizasiyaların toqquşması» əsərini, həm də onun amerikalı müəllifin guya toqquşma arzulaması kimi yozulmasını xatırlamamaq olmur. Əslində diqqətli oxucu, əksinə, əsərdə mümkün olan toqquşmadan xilas olmaq yollarının nədən ibarət olduğunu dərk etmək cəhdini görərdi. Əsərinin müqəddiməsində S.Hantinqton yazır ki, «…söhbət sivilizasiyalar konsepsiyasından; universal sivilizasiya məsələsindən; hakimiyyət və mədəniyyət arasında qarşılıqlı münasibətlərdən; sivilizasiyalar arasında hakimiyyət balansının yerinin dəyişdirilməsindən; qeyri-qərb cəmiyyətlərinin mədəniyyət mənbələrindən; Qərb universlaizmi, müsəlman dovtələbliyi və Çinin iddialarının doğurduğu münaqişələrdən … gedir» (3). Mahiyyət etibarilə, əslində, bu kitab qlobal siyasət fəlsəfəsindən, qarşılıqlı əlaqələrdən bəhs edir və onların risklərini dərk etməyə çağırır, bu əsər dünyanın üzləşə biləcəyi təhlükələrdən xəbər verir.
Buna görə də qeyd etmək istərdik ki, biz fəlsəfə tarixi ilə yanaşı sosial fəlsəfənin də əhəmiyyətə malik olduğuna əminik. Bəziləri bu gün, hətta əmindirlər ki, bütün fəlsəfə sosial fəlsəfəyə müncər olunur, çünki bütün risklər müasir dövrdən qaynaqlanır, buna görə də fəlsəfənin bütün qalan digər istiqamətləri, cərəyanları, sahələri ona tabe olmalıdır. Müəyyən dərəcədə bu yanaşma tarixi materializmin, təxminən desək, etika, estetika, fəlsəfi antropologiya və s. bu kimi sahələrdə daha əhəmiyyətli olduğu haqda sovet marksist fikrini qoruyub saxlayır. Marksizm olmadan sosial fəlsəfənin üstünlüyünə dair tezis sanki öz əsaslarını itirir, çünki marksizm onun üstünlüyünün səbəblərini göstərir, izah edirdi, sosial fəlsəfənin indiki üstünlüyü isə izahedilməzdir, müəmmalıdır. Bundan başqa, konkret iqtisadi, sosioloji və siyasi amillərsiz sosial fəlsəfə, ümumiyyətlə, öz əsslarını itirir. Bununla bərabər, marksizmdən, onun metodologiyasından imtina etmək ictimailiyi, onun mədəniyyət üçün, gələcək üçün əhəmiyyətinin fəlsəfi baxımdan, onun qanun və prinsiplərinə müvafiq olaraq dərk edilməsindən imtina etmək üçün əsas ola bilməz. Təəssüf ki, bu gün bizdə sosial fəlsəfə kimi təqdim olunan heç də hər şey yeni, zəmanəyə uyğun, müasir deyil.
Bu gün cəmiyyəti sosial fəlsəfədən başqa sosiologiya, siyasi elmlər və s. öyrənir. Bu müsbət faktdır, onlar cəmiyyət haqqında informasiya təqdim edir, lakin təcrübədən alınan məlumatları təhlil etmək üçün həmin bu işə fəlsəfə cəlb edilməlidir. Anlamaq lazımdır ki, təcrübəyə dair məlumatlar natamam bilikdir, onları keyfiyyətli surətdə yenidən dərk etməyə, müxtəlif məlumatları və Fukonun ifadəsini başqa cür desək, «söz və şeyləri» müqayisə etməyə yalnız fəlsəfə qadirdir. Bundan başqa, onu da qeyd edək ki, məlumatları kəmiyyətcə müqayisə etmək, müxtəlif elmlərin verdiyi məlumatlardan faydalanmaq lazımdır, bu işi isə, yəni fənlərarası tədqiqatlar dili olmağı yalnız fəlsəfə bacara bilər. Xüsusi bir dil kimi o, həm politoloqlar, həm kulturoloqlar və s. tərəfindən anlaşılan ola bilər və anlaşılmalıdır (4).
Bir halda ki, sosial fəlsəfə və daha geniş götürsək, fəlsəfə ictimai elmlər arasında əlaqələndirici bənd kimi çıxış edə bilir, o, qloballaşma, müasirləşmə, milli inkişaf ilə bağlı olan bütün hər şeyin «yoxlanılabilən» (veriftable) olmasına imkan yaratmalıdır.
Əlbəttə, indiki şəraitdə bu biliklərin, ideologiyalarının zorla qəbul etdirilməsi barədə söhbət ola bilməz, lakin həmin məsələlər xüsusunda düşüncələr ölkənin inkişaf etmiş təbəqələrini respublikanın gələcəyi haqqında müzakirələrə cəlb edərək müəyyən şüura malik vətəndaşların ictimai iştirakını təmin edir. Etiraf edək ki, bizdə cəmiyyətin ideoloji problemlərinin fəlsəfə üçün heç bir maraq və əhəmiyyətinin olmadığını hesab edən «ideologiyasızlaşdırma» tərəfdarları çoxdur. Lakin başa düşmək lazımdır ki, əgər sosial fəlsəfə cəmiyyətin ideoloji problemlərinə laqeyd yanaşırsa, onda onun özü artıq inkişaf etmir, cəmiyyət ictimai ilə əlaqəni itirir, əvəzində isə təbii, ictimai şüurun arxaikləşməsi prosesi güclənir. Bundan başqa, söhbət təkcə həmin biliklərin yayılmasından yox, həm də biliklərin alınması və dərk edilməsindən, onların yoxlanılmasından gedir və yalnız bu mənada şüura təsir məsələsi aktuallaşır.
Məlumdur ki, hər bir ideologiya nə zamansa tükənir. Hər bir halda hər hansı bir ideologiyanın tükənməsi heç də o demək deyil ki, mədəniyyət onsuz inkişaf edə bilməyəcək. Bir çoxları ideologiyanın yaradılmasını hakimiyyətin bu xüsusda siqnal verməsindən asılı olmasına əmindir. XX əsrdə bu məsələlərin mahiyyətini, zənnimizcə, M.Fuko, Y.Habermas çox ehtimal, Hantinqton və Fukuyama, məsələn, diskurs və hakimiyyətin qarşılıqlı münasibətləri problemlərini, diskursiv təcrübələrin (praktikaların) mümkün transformasiya tiplərini təhlili müasirləşmə və milli özünüdərk, qloballaşma və liberal şüur və s. arasında qarşılıqlı əlaqə məsələlərini araşdırarkən, daha dərindən dərk ediblər. Fəqət iş onların baxışlarını yalnız anlamaqdan yox, həm də ondan ibarətdir ki, həmin problem və ziddiyyətləri müxtəlif identiklərin müasir şəraitdə inkişafı kontekstində təhlil etmək lazımdır. Yeri gəlmişkən, hal-hazırda onlar Azərbaycanda da, Avropa ölkələrində də, Türkiyədə də Rusiyada da və hətta ABŞ-da müzakirə edilir. Belə ki, S.Hantinqtonun «Biz kimik?» Amerikalı milli identikliyinin çağırışları (5) adlı son əsəri həmin məsələlərin dərk olunmasına həsr edilib. Bizdə bu sahədə mövcud ədəbiyyat arasında akademik R.Mehdiyevin milli ideologiya, fəlsəfə və ictimai elmlərin qloballaşma şəraitindəki problemlərinə həsr edilmiş və cəmiyyətdə qızğın müzakirə və mübahisələrə səbəb olmuş əsərləri özgünlüyü ilə seçilir (6).
Əgər son zamaların ən dəyərli Qərb filosoflarının əsərlərinə baxsaq, görərik ki, onların əksəriyyəti, həmçinin müasir dövrün, ideoloji həyatın mürəkkəbliklərini, çətinliklərini aydınlaşdırmağa çalışır. Məsələn, F.Fukuyamanın məşhur «Tarixin sonu» əsəri liberal ideologiyanın təşəkkülü xüsusiyyətlərinə, liberal demokratiya prinsiplərinin izahına, onun bugünkü dünyada üstünlük təşkil etməsinin səbəblərinə həsr olunmuşdu, amma onun «Amerika yol ayrıcında» («Amerika na raspute»), «Böyük uyğunsuzluq» («Velikiy razrıv») adlı əsərləri artıq liberal ideologiyanın zəif cəhətlərinin üzə çıxarılması ilə bağlı idi. Biz Fukuyamanın ideologiya məsələlərinə yanaşmasındakı bu fərqləri ona görə qeyd edirik ki, ictimai, siyasi, mədəni və iqtisadi inkişafın mürəkkəbləşməsi və sürətlənməsi prosesləri ideologiya, ictimai realiyalar və cəmiyyət və insanın gələcəyinin qarşılıqlı münasibətləri xüsusunda təhlil və düşüncələrin əhəmiyyətinin dərk olunmasına gətirib çıxarmasına səbəb olur (7).
İdeologiya haqqında ehkamçı marksizm ruhunda fikir yürütsək, onda həmin yanaşma bu gün qəbul edilməyəcək və bundan başqa, bizim biliklərimizə yeni heç bir şey əlavə etməyəcək. O köhnəlib, çünki müxtlif ölkə və mədəniyyətlərdə, müasir ictimai peripetiyaları (gözlənilməz dəyişiklik və hadisələri), mədəniyyət daxilində müxtlif identikliklərin toqquşmasını, çox mürəkkəb stratifikasiya bölmələrini, xüsusiyyətlərini və s. izah etmir. O ideologiya dünyaya, cəmiyyətə bəzilərinin başqaları üzərində yalnız hökmranlığı nöqteyi-nəzərindən baxırdı. Fəqət çağdaş cahan hərəsinin özlüyündə böyük bir dünya olduğu müxtəlif aləmlərdən ibarətdir, buna görə də hökmranlığı və ya ağalıq uğrunda mübarizəni ləğv etmədiyi təqdirdə dialoq və kompromislər axtarışında olmağa məhkumdur.
Buna görə də, cəmiyyətdə zorakılığın rolunun azalması təmayülü gözə çarpır, əksinə tolerantlıq, ehtiramlılıq, etibarlılıq və s. yönəldilmiş dəyərlər və mədə-niyyətin əhəmiyyəti artır. «Mötədil hakimiyyət» anlayışından istifadə olunmasına başlanıldığı heç də əsassız deyil. Bizim bəzi filosoflarımız çox vaxt bu tezisi və ya dialoq haqqında deyilən hər bir kəlməni siyasətdə zorakılıq və yalana əl atan, amma başqalarını bu vasitələrdən istfiadə etmək hüququndan məhrum edən Qərbin hələ də «ikili əxlaqı» kimi başa düşür. Əslində isə heç də hər şey o qədər də birmənalı deyil. «Mötədil hakimiyyət və ya qüvvə», əksinə, bu gün hakim vəziyyət tutmağı kobud qüvvədən daha çox təmin edir. Dialoqa olan tələbat bərabərsizlik və ya rəqabəti ləğv etmir.
Fəqət bu ziddiyyətli anlayışlar məfhumlar arasında ölçünü yalnız idealların, həqiqətin nisbi olduğu ilə razılaşmış şüur tapmağa qadirdir. Fərdi səviyyədə ədalət, etiqad, düzlük, işgüzarlıq, təşəbbüskarlıq, var-dövlət, yoxsulluq və s. bu kimi amilləri dəyərləndirmək çətin olur. Fəlsəfəsiz də keçinmək çətindir, lakin o, bəzi məsələləri fəlsəfəyə, digərlərini isə politologiyaya, kulturologiyaya və s. aid etməkdə özünü göstərən hədsiz qürur, təşəxxüs, müstəqillik və dəqiq sərhədlərin mütləqliyindən imtina etməlidir. Yəqin «amerikalı» Dyüi və Rortinin fəlsəfənin müəyyən qədər ixtisassızlaşmasının yolverilən olduğu barədə fikirlərini – bizim filosof olub-olmamağımızın fərqi yoxdur, başlıcası odur ki, zaman və dəyişikliklərin mənasını dərk etməkdən boyun qaçırmayasan, kənara çəkilməyəsən – bu mənada başa düşmək lazımdır. Burada Fukonun ideyaları ilə səsləşmə gözə çarpır. Əlbəttə, söz həm də adi vətəndaşların özləri, dünya və s. haqqında «sadə» fəlsəfi anlayışlara təsəvvürlərə tələbatının olmasından gedir. Amma təkcə bundan yox. Dyüi və Rorti başa düşürlər ki, mütləq həqiqət mifdir və «…bəşər təcrübəsinin zaman ölçüsü tədqiqatı əbədi olaraq natamam saxlayır» (8).
«İki sistem»in qarşıdurması dövründə hər şey nisbətən sadə idi. Biz haqlıyıq, onlarsa yox. İndi isə, fərdiyyət, şəxsiyyət cəmiyyətin sosial, mədəni və iqtisadi həyatının ayrılmaz fenomeni olduğu bir zaman, onun münasibət bildirməsi, hərəkətləri və dəyərləri ictimai həyata başqalarını anlamaq zərurətini gətirir. Sosial münasibətlər müxtəlif insanlar tərəfindən onların bunu dərk edib-etmədiklərindən asılı olmayaraq yaradılır və deməli, qeyri-müəyyənlik, risk artır, lakin yeni imkanlar da yaranır. Yeri gəlmişkən, həmin proses bu və ya digər dərəcədə bütün ölkələrdə gedir, amma bəziləri imkanlardan istifadə edir, elmə, ideologiyaya səmtləşmənin köməyi ilə riskləri azaldır, başqaları isə qloballaşma və modernləşmənin müxtəlif variantlarına qarşı mübarizə apararaq ictimai həyat prosesinin fərdiləşməsini dayandırmağa çalışırlar. Məhz fərdiyyət müxtəlifliyi həm ideologiyanın, həm də müasir fəlsəfənin qarşısında daha ciddi tələblərin qoyulmasına səbəb olur. Onlar müxtəlif fərdiyyət tiplərinə səmtləşməli, müraciət etməli olaraq sonunculara müxtəlif davranış modelləri təklif etməlidir. Buna görə də sosial fəlsəfədən, bütün sosial elmlər blokundan söz gedən zaman hakimiyyət və cəmiyyət, fəlsəfə və ideologiya, ənənəvilik və innovasiyalar, yeniliklər arasında əlaqələrin yeni metod və formalarını tapmaq tələb olunur ki, fərd və onun daxil olduğu müxtəlif birliklər cəmiyyət bilik, elm və etibara, inama əsaslanmış olsun.
Bu kontekstdə etiraf etmək lazımdır ki, çox vaxt «azad» fəlsəfə, politologiya, sosiologiya professorlarının köməyi ilə müxtəlif ideologiya modelləri yaradan Qərbin vətəndaş cəmiyyəti dövləti həddindən artıq ağır ideoloji yükdən azad edir, onun ideoloji və digər əsaslarına təhlükə yaratmır. Vətəndaş cəmiyyətinin yenicə təşəkkül tapmağa başladığı ölkəmizdə isə bu vəzifə dövlət və institusional ümumiyyətlə belə hesab edir ki, iş heç də vətəndaş cəmiyyətinin hazırlığında universal institusional və radikal siyasi və mədəni cavabdır. O yazır ki, yalnız dövlət bərabər tabeliyi olan iki problemin «hər ikisini birdəfəyə həll edə bildi» - «sosial inteqrasiyanın yeni və daha mücərrəd forması əsasında legitimləşdirmənin (qanuniləşdirmənin) demokratik üsulunu yaratdı» (9).
Bizim fəlsəfəmiz üçün bu tezis marksizmin iflasından sonra həm nəzəri, həm də mənəvi mənada, bir qədər gözlənilməz oldu. Biz, nəinki ideologiya və mədəniyyət problemləri ilə məşğul olmağın dövlətin vəzifəsi olduğunu, hətta onu da etiraf etməli və belə bir ruhda fəaliyyət göstərməliyik ki, institusional fəlsəfə bu əslində maarifçilik xarakterli, amma bununla məhdudlaşmayan işdə iştirak etməlidir. Milli dövlətin, millətin, əvvəla qloballaşma dövründə müasirləşmə proseslərinin zəruri atributu olduğunu, ikincisi isə qərb fəlsəfi ənənəsi üçün milli dövlət probleminin böyük əhəmiyyətə malik olduğunu anlamaq lazımdır. Söhbət keçmişdə sovet və indi postsovet məkanı təcrübəsindən gedən zaman bu məsələdə onlar üçün heç də hər şey birmənalı deyil. Biz isə dərk etməliyik ki, XX əsrin sonu – XXI əsrin əvvəllərindəki qloballaşma prosesləri həm ölkələrin, həm də qrupların, fərdlərin iqtisadi problemlərindən çox sosial, mədəniyyət bərabərsizliyi problemlərini həddindən artıq kəskinləşdirdi. Belə bir çoxaspektli problem – gəlirlərin bir-birindən çox fərqlənməsi, multimədəniyyət problemi, autsayderlər (daxil edilmiş və istisna edilmişlər – inclusive/exclusive) problemi və s. – meydana çıxıb. Bu problemlər milli dövlətdən kənarda həll oluna bilməz, lakin milli dövlət və millətin, hətta dünyanın taleyi üçün təhlükə yarada bilər.
N.Smelzer yazır ki, indi milli dövlət müstəqillik və idarəetmənin yeganə daşıyıcısı kimi, müəyyən bir ərazi kimi, iqtisadi özünüşərtləndirmə lokusu, məkanı kimi, legitim güc və zorakılıq tətbiqinin inhisarçı daşıyıcısı, təmsilçisi kimi, ümumi (dilin də daxil olduğu) mədəniyyət mərkəzi kimi, loyallıq və qrup identikliyinin obyekti başa düşülür (10).
Bu barədə Habermas da yaxşı deyib: onun fikrincə, milli dövləti dövlət hakimiyyəti institutları sisteminin siyasi modernləşməsinin birbaşa nəticəsi hesab etmək nəzəri cəhətdən perspektivsizdir. Zira o, yalnız sadəcə əvvəllər mövcud olmuş dövlət-siyasi qurumlarının təkamülü nəticəsində yaranmış hansısa yeni, müasir bir dövlət qurumu deyil, amma həm şəhər-dövlət, həm də köhnə imperiyalarla müqayisədə üstünlüklərə malikdir. Həmin məziyyətlər dövlət və millət, onun «mədəni substratı» ilə xüsusi əlaqələrin olmasından ibarətdir. Belə bir məqama diqqət yetirək ki, S.Hantinqton, müasir dünyada qlobal siyasətin xüsusiyyətlərini tədqiq edərkən, «Sivilizasiyaların toqquşması»nda yazır ki, onun əsərinin əsas ideyası bundan ibarətdir ki, dünyada «soyuq müharibə»dən sonra mədəniyyət və müxtəlif mədəni identikliyinin dərk olunması birlik, həmrəylik, dezinteqrasiya və münaqişə modellərini müəyyən edir. Buradan aydındır ki, Qərbdə də, postsovet məkanında da dövlət mədəniyyət məsələləri ilə məşğul olmağa məcburdur (söhbət mədəniyyətin ideoloji funksiyalarından gedir, deyilmi?) (11).
Bu məsələlərin dərk edilməsində bizim üçün çətinlik ondan ibarətdir ki, biz, nadir istisnalar olmaqla, çağdaş Qərb sosial fəlsəfəsinə, sosiologiyasına tam halda, bütövlükdə yiyələnməmişik. Və bütövlükdə, şüura təsir məsələlərinin dərk olunması işinə, bilik və şüura təsir arasında əlaqənin mövcudluğunun izah edilməsinə laqeydik. Yəqin iş həm də ondadır ki, dövlətin marksist konsepsiyasından imtina etdikdən sonra yeni nəzəriyyə yarada və ya sosial fəlsəfənin yeni məktəb və cərəyanlarına qoşula bilmədik. Əgər dövlət, mədəniyyət, millət və vətəndaşın öz aralarında bir-biri ilə necə əlaqələndirilməli olduqları haqda tam, bütöv anlayış yoxdursa, onda fəlsəfənin cəmiyyətə təsiri zəifləyir. Bununla belə, iş konseptin olub-olmamasında deyil, həm də onun təsdiq olunmuş əhəmiyyətindədir. İndi fərd heç nəyi bir həqiqət kimi qəbul etmir. Yəni onu sadəcə bilik yox, təcrübədə sınaqdan çıxmış bilik vermək lazımdır. Filosof olmağı vəzifəsi hesab etdiyi üçün yox, zamanın çağırışlarını dərk etdiyinə görə filosofun nüfuzu barəsində sual meydana çıxır. Nadir istisnalar olmaqla, filosoflar özlərinə qarşı belə bir «şəkk-şübhəni» son dərəcə pis dəyərləndirərək elm və fəlsəfəyə mənfi münasibət kimi başa düşürlər. Subyektivliyə həddindən artıq təkəbbürlü münasibət göstərirlər, yəqin elə buna görə də obyekt və subyekt, xüsusi (özəl), şəxsi və ümumi (ictimai) olanlar və s. arasında qarşılıqlı əlaqələrə öz münasibətlərini müəyyənləşdirməyiblər. Lakin fikrimizcə, müasir Qərb fəlsəfəsinin fərd, insan, onun azadlıqlarına bizim çox vaxt klassik fəlsəfi irsdən imtina kimi izah etdiyimiz yanaşmaları özünün ən yaxşı nümunələrində heç də bu cür deyil. XX əsrin ən dərin filosoflarının həqiqətin nisbi olduğuna, bir-birini istisna edən fikirlərin plüralizminə yönəlişliyi klassik fəlsəfənin yalnız bəzi baza kateqoriyalarnın (mütləq subyekt) inkarına gətirib çıxarır, amma, məsələn, fənlərarası tədqiqatların, linqvistik məkanın, mətnlərin və s. müqayisəli araşdırmalarının inkişafına kömək edir.
Çoxumuz hələ də insan və cəmiyyət arasında mütləq vəhdəti axtarıb tapmağa çalışarkən sezmirik ki, indiki insan artıq seçim azadlığı şəraitində yaşayır, o, bir çox məsələlərdə müstəqildir, lakin müxtəliflikdə, fərqlərdə birliyin, ümumiliyin əleyhinə deyil. Hər bir mədəniyyət təhlükələrdən ehtiyat edir, onun qorxuları təzələnir və ya fərdlərə sirayət edir. Buna görə də filosof, bir tərəfdən, fərd kimi onlardan xoflanır, lakin digər tərəfdən, onların səbəblərini üzə çıxarmalı, onların aradan qaldırılması yollarını göstərməlidir. Bunun üçün o, özünün və cəmiyyətin qarşısında sual qoyur, sualların verilməsi və onlara cavab tapılmasının metodologiya və metodlarını göstərir. Həm də ki, söz fərdiyyətdət getdikdə filosof psixologiya, sosial psixologiya və sosiologiyanın, söhbət cəmiyyətdən getdikdə isə kulturologiya, politologiya və sosiologiyanın köməyindən faydalanır. Fəlsəfənin hər cür ikiliyi (çoxluluğu) zəruridir, bundan başqa, o, fərd, cəmiyyət və dövlətə lazımdır.
Azərbaycan fılosofları çox vaxt qloballaşmanın mədəniyyətimizə, müstəqilliyimizə və dövlətimizin bütövlüyünə yönəlmiş çağırışlar yaratdığı, ekoloji fəlakətlər, imperializmin təhlükələri və s. barəsində yazırlar (12). Bu çağırışlar yalnız cəmiyyətə azadlıq və idarəolunma, azadlığın şaquli, üfüqi, rasional istifadəsi arasında ölçü tapa bilmədikdə təhlükəli olur. Təbiidir ki, müxtəlif ölkə və mədəniyyətlərdə onlar hansı cəhətlərinə görə isə fərqli və eyni zamanda oxşardır. Bizcə, bu məsələlər bütün fılosoflar tərəfındən fəal surətdə müzakirə edilir. Elə bu səbəbdən də həmin vəziyyəti ifadə etmək üçün bu qədər çox anlayışdan istifadə olunur. Məsələn, «relleksiv ınodernləşmə», «deliberativ demokratiya», «yeni fərdiyyətçilik erası» və s. E. Giddens, məsələn, belə hesab edir ki, müasirləşmə «relleksiv» olur, əlavə edək ki, yəni o, bir mədəniyyətdə «vesternləşmə»nin («Qərbləşmə»nin) çərçivəsindən kənara çıxmağa çalışmalıdır. Modernləşmə prosesləri Azərbaycanda da təsdiq edir ki, keçmişdə yaranmış adəti stereotiplərdən asılı olmayaraq, insanlar və cəmiyyət, elitalar və cəmiyyətin qalan qrupları, fərd və hətta övliya arasında qarşılıqlı münasibətlər müstəqil dövlət şəraitində milli, spesifık, səciyyəvi olur. Və bundan başqa, aləmlə olan qarşılıqlı əlaqələr də, o cümlədən həmin münasibətlərin anlanılması mozaikası da bu cür spesifık olıır.
Müasir dövr hamı üçün, hər şeydən əvvəl, refleksivdir. Məlumdur ki, cəmiyyət sosial hadisələrin fəal iştirakçıları tərəfındən yaradılır və təkrarən yaradılır. Amma indiki şəraitdə biliyə hamının ehtiyacı vardır, hərçənd biliyin nə olduğu və onun imandan nə ilə fərqləndiyi haqda biliklərin lazım olduğu, imanı da tədqiq etməyin gərək olduğu heç də həmişə dərk olunmur. Fəlsəfə bütün bunlarla məşğul olmadıqda, fərdlərin özləri bir növ sosial nəzəriyyəçi kimi çıxış edir və ya etməli olurlar, yəni onlar daim öz biliklərinə müraciət edir və sosial davranış qaydalarını dəyərləndirir, müəyyənləşdirir və onlara yenidən baxırlar. Bu zaman, adətən, onların bilikləri buna kifayət etmir.
Fəallıq və fərdi müxtəlifliklə rastlaşarkən sosial fəlsəfə, əslində, öz nəzəri və ideoloji işləmələrinin insanın azadlığı, seçim hüququ və iddialarına nıüvafıq olub-olmadığını nə dərəcədə dərk etməyə qadir olduğu xüsusda sınaqdan keçir. Qərb məktəb, cərəyan və yanaşmaları üçün bunda təəccüblü bir şey yoxdur. Belə ki, hələ XX əsrdə Ç.Kuli özünün «İnsanın mahiyyəti və sosial nizam» («Çeloveçeskaə priroda i soüialğnıy porədok») əsərində cəmiyyət, qrup və fərdləri vahid canlı orqanizm kiıııi nəzərdən keçirirdi. O belə hesab edirdi ki, «sosial» və «fərdi» olan mental tamlığın, bütövlüyün, insan həyatının iki tərəfıdir.
Lakin bəziləri üçün fərdiyyəti başa düşmək zərurəti hələ də sosiallığın ictimailiyin, sosial fəlsəfənin və s. sonunun sübutu olaraq qalır. Fikrimizcə, dəyişmiş mahiyyət sosial fəlsəfədə həm sosiologiya, psixologiya, həm də etika, estetika, fəlsəfi antropologiya və s. ilə yeni fənlərarası əlaqələrin axtarışı üçün əlavə əsasdır.
Yuxarıda deyilənlərlə əlaqədar olaraq qeyd edək ki, çox mürəkkəb gerçəklik sosial fəlsəfədən fərdiyyət mühitinə nüfuz etməyi, onu anlamağı, bundan başqa, müasir qloballaşma və modernləşmə əsrinin xüsusiyyətlərini daha dərindən dərk etməyi, milli və fərdi identiklik, metafızika və s. bu kimi anlayışları yenidən mənalandırmağı tələb edir. Və bu sifətlə o, həm digər fəlsəfi, ictimai və humanitar elmlər üçün, həm də cəmiyyətin özü üçün aktual olaraq qalır. Əlbəttə, sosial fəlsəfə haqqında düşüncələr bizi fərdi, tək olanın yeni rollarının axtarışına, bu işdə etika, estetika, aksiologiya və Azərbaycanda yenicə inkişaf etməyə başlamış fəlsəfi antropologiya və genderin faydalı ola biləcəyinin dərk olunmasına gətirib çıxarır.

Ədəbiyyat siyahısı

1. AMEA Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutunun görkəmli Azərbaycan filosofunun yubileyinə həsr olunmuş əsərləri toplusu «Heydər Hüseynov - 100», Bakı «Təknur», 2009; З.Кулизаде Концептуальные проблемы исследования социокультурного развития (конец XX-начало XXI вв.)
2. М.Фуко Нужно защищать общество, СПб «наука» 2005, его же Археология знания – СПб.: Гуманитарная Академия – Университетская книга, 2004
3. С.Хантингтон Столкновения цивилизаций М. АСТ Астрель, 2011, с.6
4. «Qloballaşma və müasirləşmə şəraitində fəlsəfənin aktuallığı haqqında», B.Təknur, 2009
5. С.Хантингтон «Кто мы? Вызовы американской национальной идентичности», М.: «АСТ», 2008
6. Р.Мехтиев «Современный Азербайджан какн воплошение национальной идеи»/ «Бакинский рабочий», 21 май 2011 г.
7. Ф.Фукуяма Конец истории и последный человек. М. «АСТ Полиграфиздат», 2010, его же «Америка на распуте Демократия, власть и неоконсервативное наследие» М. «АСТ Хранитель», 2007
8. Bax: Американская философия Введение М.: Идея-Пресс, 2008, с.255.
9. Хабермас Ю. Европейское национальное государство: его достижения и пределы. О прошлом и будушем суверенитета и гражданства с. 368
10. (Smelser N. The Rational and the Ambivalent in the Social Sciences. 1997 Presidential address//American Sociological Review V. 63, N1 (Feb.1998).
11. С.Хантингтон. Столкновение цивилизации. «Аст Астрель»,М.2011, с.13
12. Р.Мехтиев. Азербайджан: вызовы глобализации. Баку, 2004; Взаимодействие культур в условиях глобализации. М. «КАНОН», 2010

Prof. Dr. İlham Mammadzadeh
On actuality of philosophy
Rezume

Philosophy as science has the big history and a lot of sciences have separated from it. Therefore the question on the ratio of philosophy with sciences is one of the vital and the analysis of the mutual connections between philosophy and other sciences gives an open space to reflections both to scientists from other sciences, and philosophers. Besides, philosophy comprises the most philosophical disciplines such as history of philosophy, philosophy of history, ethics and aesthetics, social philosophy and methodology, etc. From time to time it results to that philosophy is perceived as, consisting of a number of disciplines and through that losing the specificity of the philosophical knowledge itself. Such situation has just now been formed. Therefore it is important to realize what philosophy is and what links of philosophy with philosophical disciplines are. Certainly, mutual relations of philosophy with natural sciences also are of doubtless interest, but we are going to touch on this question in other articles. A question on the ratio of philosophy with philosophical disciplines, public sciences and the humanities is today seen more important for the development of the Azerbaijani philosophy. From our point of view, the interest to these questions has not only a value for philosophy, but also for the society, and in the long term for the individual too. Azerbaijan is in the situation of transformation, modernization of a civil society that is forming a new order. A process of complication of the reality is developing, and it always results to that problems of consciousness, thinking, types of domination, various differentiations in morals become interesting not only for experts, but also for managers, citizens with an active position, etc.

Author : Admin | Date: 20-06-2012, 12:00 | Views: 0