Problems of Oriental Philosophy
INTERNATIONAL ACADEMIC SCIENTIFIC JOURNAL
Rahil Nəcəfov: İSLAM FƏLSƏFƏSİNİN AVROPA FƏLSƏFƏSİNƏ TƏSİRİ

İİSLAM BÖLGƏSİ FƏLSƏFƏSİNİN ORTA ƏSRLƏR
QƏRBİ AVROPA FƏLSƏFƏSİNİN TƏKAMÜLÜNDƏ YERİ VƏ ROLU


Rahil Nəcəfov

Açar sözlər: İbn Sina, Averroizm, Fransa və İtaliya Universitetləri

İslam mədəni bölgəsi filosoflarının Orta əsrlər Qərb fəlsəfəsinin formalaşmasında və eyni zamanda antik fəlsəfənin şərhində böyük xidmətləri olması faktı tarixdən məlumdur. Belə ki, Avropanın ziyalı təbəqəsi, o cümlədən fəlsəfənin tədqiqi və tədrisi problemləri ilə məşğul olan kilsə xadimləri ilkin orta əsrlərdə Platon, Aristotel, Plotin kimi antik filosofların fəlsəfi ideyaları və nəzəriyyələri haqqında məlumatı qədim yunan fəlsəfəsinin ilk mənbələri ilə bərabər Şərq filosofları tərəfindən qələmə alınmış təfsirlərdən oxuyub əxz edirdilər. Bu barədə rus, (Шевкина Г.В., Фролова Е.А., Л.Ф. Ильичев, П.Н. Федосеев, С.М. Ковалев, В.Г.Панов və s.), Qərb (Benson R. L, Butterworth Ch. E., Montqomeri U. və s.) Türk (Karlığa B., Nesefi Ö., Hizmetli S., Kuşpinar B. və s.) və digər tədqiqatçıların apardıqları araşdırmalarda geniş şəkildə məlumatlar verilmişdir. Aparılan tədqiqatlara görə, Avropada Renessansdan əvvəl formalaşan əksər fəlsəfi fikir və nəzəriyyələrin formalaşmasının əsas məxəzlərindən biri məhz İslam bölgəsi filosoflarının şərhləri və onlara məxsus fəlsəfi ideyalar olub. Bu bölgənin filosofları qədim Yunan və Roma mütəfəkkirlərinin əsərlərinə yalnız təfsirlər yazmaqla kifayətlənməmiş, qədim yunan fəlsəfi fikrini İslam bölgəsi fəlsəfi mədəniyyəti nailiyyətləri ilə birləşdirərək onu zənginləşdirmişlər. Bu şərhlərin təsiri isə istər Şərqdə, istərsə də Qərbdə hiss edilmiş və hər iki bölgədə yeni fəlsəfi mühitin formalaşmasına xidmət etmişdir.
Tarixdən məlum olduğu kimi, VIII əsrin sonlarından etibarən antik fəlsəfənin Şərq dillərinə tərcümə edilməsi Xilafət ərazisində geniş vüsət aldı [14; 15]. Qədim yunan və romalı müəlliflərin fəlsəfi əsərlərinin Şərq dillərinə tərcümə edilməsi adı çəkilən bölgədə elm və maarif sahəsində baş verən elmi, mədəni canlanmanın inkişafına öz təsirini göstərmiş oldu. İngilis tədqiqatçısı Ç.Bateruorsun fikirncə, eyni canlanmaya bənzər vəziyyət xeyli sonralar Qərbdə də təkrar olundu. Tədqiqatçı yazırdı: “Antik fəlsəfə Şərqə necə ayaq basmışdısa, eləcə də Şərq fəlsəfəsi və antik fəlsəfəni yaşadan və inkişaf etdirən Şərqli filosoflar, təbiblər, riyaziyyatçılar, coğrafiyaşünaslar Qərbə ayaq basdılar və bu bölgəyə yeni fikir, yeni söz gətirdilər”. (3, 80). Ç. Bateruors və Uott Montqomeriyə görə, Qərb dünyası əvvəllər öz ənənəvi, köhnəlmiş və heç bir fəlsəfi mahiyyət kəsb etməyən təfəkkür tərzindən əl çəkməsə və Şərqli müəllifləri lənətləsə də sonralar “özü” bundan ancaq xeyir gördü. Şərq mütəfəkkirlərinin geniş surətdə təfsir yazdıqları və mühüm əlavələrlə yenidən işlədiyi fəlsəfi məxəzlər daha sonra Qərbdə latın, fransız, ingilis dillərinə tərcümə edilməyə başlandı. Nəticədə Qərb müəllifləri fəlsəfə, riyaziyyat, astronomiya, kimya, tarix, coğrafiya, və digər elm sahələrində sadəcə antik müəlliflərə deyil, onlardan daha çox islam mədəni bölgəsinin filosoflarına, tarixçilərinə, riyaziyyatçılarına müraciət edirdilər. Misal üçün, B.Karlığa qeyd edirdi ki, Yuhanna əl-İsbani adlı yəhudi filosof İbn Sinanın Məntiq əsərini, Gundissalinus Əş-Şəfa və Qəzzalinin Məqasid əl-Fəlasifə əsərini, Gerardo de Cremona isə Əl-Kindinin bir neçə fəlsəfi traktatlarını Qərb dillərinə çevirdilər. Belə nümunələrin sayını artırmaq mümkündür. Bütün bunlardan aydın olur ki, ərəb dilindən edilən fəlsəfi tərcümələrin Qərbdə geniş vüsət alması adı çəkilən bölgədə Renessans mədəniyyətinin ərsəyə gəlməsində böyük rol oynamışdır (10, 24).
Mövcud tədqiqatlara görə XIII və XIV əsrlərdə yaşamış bir çox Avropalı filosofun müsəlman mütəfəkkirlərinin əsərlərindən geniş surətdə təsirləndiklərini iddia etmək mümkündür. Tədqiqatçılar onu da qeyd edirlər ki, avropalılar Şərqli müəlliflərə o qədər heyran qalmışdılar ki, fəlsəfi dilin ərəb dili olmasını zənn edərək ciddi əsərlərini bu dildə qələmə almağa çalışırdılar (10, 52). Fəlsəfə tarixçisi Əbdürrəhman Bədəvi qeyd edir ki, Böyük Albert adıyla məlum olan Albert Magnus (1207-1280) öz əsərlərində İbn Sinaya xeyli istinad etmiş, İbn Sinanın Nəfs, Fəal Əql, Əqllər dünyası, Tanrı-İnsan münasibətləri, varlıq məsələsi, həyula, emanasiya və s. nəzəriyyə və ideyalarını mənimsəyərək onları təfsir etməyə cəhd göstərmişdir. Akvinalı Tomas və Albert də Farabidən təsirlənərək onu təqlid etməkdən xilas ola bilməmişlər (10; 12).
Filosof və ictimai-siyasi xadim İbn Rüşdün adı ilə bilavasitə bağlı olan averroizm Avropada müstəqil fəlsəfi cərəyan kimi tanınmış və xeyli mütəfəkkir alimi öz ətrafında birləşdirmişdir. Tarixdən məlumdur ki, İbn Rüşdün Qərbi Avropada fəlsəfə nəzəriyyələri üzərində təsiri uzun müddət, XVII əsrə qədər davam etmişdir (14, 15). Xüsusilə də Avropada İbn Rüşdü indi də antik yunan fəlsəfəsini şərh edən və geniş təfsirini verən mütəfəkkir olaraq tanıyırlar. Belə ki, Qərb fəlsəfi düşüncəsinin formalaşma dövrünü və istiqamətlərini müşahidə etdikdə Farabi və İbn Sinadan daha çox İbn Rüşdün təsirini (Averroizm) müşahidə edirik. Averroizm təxminən iki-üç əsr boyunca Qərbi Avropada (xüsusilə, Fransa, İspaniya, Portuqaliya, İtaliya) böyük təsir gücünə malik olmuş fəlsəfi cərəyandır. Çoxsaylı tədqiqat işlərindən belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, averroizm, İbn Rüşdün Aristotelin əsərlərinə yazdığı şərhlərin 1228-1235-ci illərdə Mişel Skot tərəfindən tərcümə edilməsiylə başlanmışdır. Mişel Skot Kral II Fridrixin Palermo şəhərindəki sarayında astroloq vəzifəsində işləyirdi. Averroizmi təmsil edən ən böyük simalardan biri Brabantlı Siqer (1235-1284) olmuşdur. Bu barədə geniş araşdırmalar aparan rusiyalı tədqiqatçı Q.V.Şevkina, qələmə aldığı “Сигер Брабантский и парижские аверроисты” əsərində qeyd edir ki, Paris Universitetinin ziyalı mühiti İbn Rüşdün fəlsəfəsinin məhz “həqiqət”in özü olduğuna inanır, “ikili həqiqət” ideyasını müdafiə edir, fəlsəfi həqiqətin dini həqiqətlə bərabər mövcudluğunu inkar etmirdilər. Misal üçün, avropalı filosoflardan Jan de Jandunun Akvinalı Tomasa yazdığı tənqidi xarakterli məktublarında İbn Rüşdü fəlsəfənin hamisi adlandırır və onun görüşlərinin doğruluğunu israrla təkid edirdi. Əhməd Fuad əl-İxvani İbn Rüşdə yönələn təndiqi fikirləri qəti şəkildə rədd edərək, onun təqdirəlayiq xidmətlərindən və o cümlədən şərhlərindən söhbət açaraq qeyd edir ki, Avopada sonradan ortaya çıxan din ilə dövlətin ayrılğı məsələsi də məhz İbn Rüşdün dini inancla, fəlsəfi təfəkkürün ayrılığı prinsipindən qaynaqlanır (16, 299). Bu görüşü öz əsərlərində əsaslandıran Marsel de Pado siyasət elmində bu ideyadan faydalanmağın zəruriliyini vurğulamışdır. Marsel de Pado qeyd edirdi ki, averroizm bir-biri ilə zidd iki məfhumda dini və fəlsəfi olaraq iki ayrı həqiqətin, başlanğıcın olmasını vacib hesab edir. Əl-İxvani İbn Rüşdün Aristotel fəlsəfəsini şərh etdiyi üçün Avropada necə məşhur olduğunu və necə böyük və ağır işin öhdəsindən gəldiyini ifadə edərək yazır: “İbn Rüşd, İbn Tüfeylin bir gün onu dəvət edərək, Xəlifənin Platon və Aristotelin sözlərini anlamaqda çətinlik çəkdiyini qeyd edib deyir: “Əgər bir nəfər bu əsərləri toplayaraq əsl mahiyyətini açıqlasaydı, insanlara onları başa düşməkdə əvəzsiz xidmət etmiş olardı”. (17, 338) Filosof İbn Tüfeyl, yaşlılığını və hökümətdəki rəsmi işini bəhanə edərək İbn Rüşddən bu işi öz üzərinə götürməsini xahiş etdi”. İbn Rüşd Aristotelin əsərlərinə şərhlər yazmağa başladı. Bu onu “şarih” adi ilə Xilafət nəzdində məşhurlaşdırdı və Orta əsrlər Qərbi Avropasında tanıtdırdı. Bu məlumatı fransız müəllif Boje (Bouyges) öz əsərində qeyd edərək averroizmin təsirinə aid Avropada çoxsaylı nümunələr gətirilməsinin mümkünlüyünü izah edirdi.
Müsəlman Şərqinin Qərb mədəniyyəti üzərindəki təsiri barəsində tədqiqatların olmasına baxmayaraq İslam mədəni bölgəsi fəlsəfi düşüncəsinin Avropa Universitetlərində ortaya çıxması və buradakı tədrisdə rolu çox az öyrənilmişdir. Halbuki, Orta əsrlər Qərb qaynaqları XIII əsrdən etibarən Avropanın mərkəzi şəhərlərində (Paris, Oksford, Madrid, Budapeşt, Kiyev və s.) birbirinin ardınca Universitetlərin açılmasında İslam Şərqinə məxsus elm sahələrinin, xüsusilə də fəlsəfə elminin mühüm təsirinin olduğunu göstərirlər. Bu universitetlərdən Paris və Bolonyada məlum təsir daha çox olmuşdur (1200-ci il).
Yarandığı zaman latın dilindəki adı ilə Universitas magistrorum et studientium Paris, yəni Müəllim və tələbələrin Paris Elm ocağı olan Paris Universiteti müasir Qərb müəlliflərinin iddia etdiyi kimi “biliyin universallığı” məqsədindən daha çox məslək fəaliyyətlərindən ilhamlanaraq müəllim və tələbə heyətini özündə cəm edən dərnək fəaliyyəti formasında yaradılmışdı (6, 67). Ancaq 1200-ci ildə kral Filip Avqust (Filippe Auguste), həmin dövrdə Papa III İnnokenti tərəfindən dəstəklənərək bəzi kafedral məktəbləri vahid bir mərkəzdə toplamağı qarşısında məqsəd qoyduqda, Paris elmi dərnəyi bir Universitet görkəmini qazanmış oldu (9, 24).
Van Steenbergen qeyd edir ki, qısa zamanda Avropada Xristian mədəniyyətinin mərkəzinə çevriləcək olan Universitetlər beləcə üstün formada ekleziastik hakimiyyət hesab edilən Papalıq tərəfindən əsaslandırılır və onun nəzarəti altında tutulurdu (6,30).
Qərbi Avropa Universitetlərində tədris zamanı teologiyaya ağırlıq verilirdi. Belə ki, bütün elmlər son məqsəd olaraq teologiyada bütünləşmiş bir formada cəmlənmişdi (1;13). Tarixə müraciət etsək görərik ki, Paris və Bolonya Universitetlərində tədqiqatlar kilsənin tələbləri səviyyəsində qiymətləndirilirdi.. Universitet tədrisinin ilk mərhələsi İncəsənət Fakültəsi nəzdində “Sərbəst Sənətlər” adı altında tədris edilirdi. Burada alınmış tədrisdən sonra tələbələr Universitetlərin hüquq, tibb və xüsusilə də teologiya fakültələrində oxumaq imkanı əldə edirdilər.
“İncəsənət” fakültəsi XIII əsrdə Parisin sərbəst peşə məktəblərindən miras qalmış və bu məktəblər demək olar ki, hələ də Abelayarın qoyduğu sistemdən faydalanmaqdadır. Benson yazır: “Abelyar məntiq elmlərində “Aristotel məntiqini” əsas qəbul etdirmiş və “trivium” olaraq müəyyən edilən filologiya, dialektika və ritorika elmlərini tədris sahəsinə daxil etmişdir. Universitetlərin tədrisində başlıca iki metoddan istifadə edilirdi. Birincisinə Lectio-dərs adı verilirdi. Burada Aristotelin əsərləri, teologiya (Perre Lombardın təlimləri) və İncil tədris edilirdi. İkincisinə disputatio – diskussiya adı verilirdi. Bir növ elmi cədəl (dialektika) hesab edilən bu müzakirələr bir müəllimin yaxud yetkinlik imtahanı vermiş bir tələbənin idarəsində keçirilirdi.” (2, 87).
Məlumdur ki, İbn Sinanın latın dilində tərcümələri, Farabi və əl-Kindinin əsərləri hələ 1180-ci ildən etibarən sərbəst sənət məktəblərinə daxil olmuşlar. XIII əsrin başlanğıcında Fransa Universitetlərinin elmi mühitinə Aristotelin Şərq filosofları vasitəsilə tərcümə və təfsr edilmiş əsərləri daxil olmağa başladı. Bu, islam mədəni bölgəsi filosoflarının şəxsiyyətlərinə və əsərlərinə Universitet nəzdində böyük maraq oyandırdı. Farabi, əl-Kindi, İbn Sina, Qəzzali, İbn Tüfeyl, İbn Misqəveyh və İbn Rüşdün əsərlərinin latın dilinə tərcümələri bu əsərlərin eyni zamanda Avropalı alimlər tərəfindən böyük bir heyranlıqla oxunulmasına səbəb oldu (2; 8). Belə ki, bu əsərləri Paris Universitetinin tədris proqramına daxil edənlər də “İncəsənət” fakültəsinin müəllimləri və tələbələri olmuşdular. Bu elm ocaqları qeyd olunan əsərlərin Universitetin kitabxana külliyatına daxil edilməsini də tələb edirdilər. Bu istək və tələblərin nəticəsində XIII əsrdə Paris Universiteti tərkibində Paris “İbn Sinaçılığı” və Paris “İbn Rüşdçülüyü” adı verilən cərəyanlar əmələ gəlmişdi. Paris Universitetinin açılmasına qədər Şərq düşüncəsinin Qərbdə ciddi bir tərəfdar kütləsinin mövcudluğu təkzib edilməzdir. Məsələnin ciddiliyini və aktuallığını qeyd edərək tədqiqatçı alim Q.V.Şevkina yazır: “Şərq filosoflarının əsərlərinin Papa hakimiyyətinə tabe olan Paris və Bolonya Universitetlərində tədris edilməməsi, məktəb səviyyəsində müəllimlərin və tələbələrin geniş iştirakı ilə iri miqyaslı narazılıqlarına səbəb olmuş və “universitet böhranları” adı ilə tarixə düşmüşdür” (11, 40; 12).
Paris Universitetinin açılışı zamanı bəzi müəllimlərin və hətta tələbələrin əlində İbn Sinanın əsərləri artıq mövcud idi. Bu düşüncələri paylaşan müəllimlərə ingilis mənşəli Jon Blund başçılıq edirdi (16, 71). Bu şəxs ərəb dilini bildiyi üçün islam bölgəsi filosoflarının əsərləri, və Şərq düşüncə tərzi ilə də tanış olmuşdu. Universitetin müəllim və tələbə kollektivində müsəlman alimlərinin əsərlərinə hiss edilən ehtiyac, xüsusilə Aristotelin fəlsəfə ilə əlaqədar kitablarının ərəb dilindən latın dilinə tərcümə edilməsi və Universitet mühitinə daxil olması 1210-cu ildə böyük bir canlanmaya səbəb olmuşdu. Məhz bu zaman Parisin Sent regionunda həyata keçirilən ekleziastik yepiskop məclisində qərar qəbul edilərək Universitetdə Aristotelin fəlsəfəyə aid kitablarıyla birlikdə Farabi, İbn Sina, Qəzzali və digərlərinin əsərlərinin tədrisini də qadağan etdi. Kilsə qərarında bu mütəfəkkirlərin əsərlərinin tədrisi ilə məşqul olanların kilsə tərəfindən lənətlənib cəzalandırılması da nəzərdə tutulurdu. Lakin bu qadağalara əməl olunmadığından 1215-ci ildə qadağaları nəzərdə tutan qanunların qəbulu yenidən təkrarlandı. Belə ki, Şərq mütəfəkkirlərnin əsərlərinə hiss edilən ehtiyac Universitet daxilində müxtəlif vasitələrlə təmin olunmağa başlandı. Qadağaya itaət etməyən müəllimlər və tələbələr idarə edici heyət tərəfindən kənar edilirdilər. 1215-ci ildə kənar edilən müəllimlər arasında Amury de Benes, David, Dinant və müsəlman teologiyasına hədsiz marağı ilə səs salmış Maurikus Hispanus var idi (2, 142).
Tədqiqatçı alim, Əbdürrəhman Bədəvi də parisli müəllimlər arasında Şərq mütəfəkkirlərinin düşüncəsinin şiddətli müdafiəçiləri olduğunu qeyd edir. Papa tərəfindən verilən qadağalara tabe olan Universitet idarəçilərindən olan Pere de Vauksa görə bu müəllimlərin başında Guillame de Auverqne dayanırdı. Bu şəxs “Parisdə İbn Sina təsiri”nin başçısı hesab edilirdi. Auverqne dərslərinin birində Şərq düşüncəsinin ən möhtəşəm təmsilçisinin İbn Sina olduğunu vurğulamış, ona olan heyranlığından adını bir dərsdə 40 dəfə təkrar etmişdi. Qaynaqlardan məlum olur ki, Universitet nəzdindəki müəllimlərin qadağalarına baxmayaraq Universitet tələbələri İslam mədəni bölgəsinə məxsus əsərləri gizli əldə edir və oxuyurdular. 1215-ci ildə qoyulan qadağadan sonra ağır şəraitdə Şərq fəlsəfi düşüncəsini əks edən, nəzəriyyələrini oxuyub öyrənmək marağında olan gizli tələbə qrupları ortaya çıxdı. 1230-cu ildə Paris və Bolonyada “İbn Sina təsiri altında olan cərəyanlar” meydana çıxmışdı.
Ə.Bədəvi, Avropa Universitetlərinə averroizmin daxil olmasıını 1230-cu il hesab etsə də əslində bu tarix daha əvvələ gedib çıxır, çünki hələ 1229-cu ildə Universitetin tərkibində İbn Rüşdün təsiri altında olan fəlsəfi ideyaların müzakirəsi məsələsi ortaya çıxmış və qeyd olunan hadisə böyük mübahisələrə səbəb olmuşdu. Bir başqa diqqəti cəlb edən məsələ isə Maykl Skotun 1227-ci ildə İbn Rüşdün Aristotelin “Göy kitabı”na (Traité du ciel) yazdığı “Şərhlər”in tərcümə edilməsi və bunun Universitet nəzdində məlum olması idi. Bu məlumatlar İbn Rüşdün əsərlərinin 1225-ci ildən gec olmayaraq Paris və Bolonyada Universitetlərin müəllimlər və tələbələr heyəti tərəfindən böyük marağa səbəb olmasına işarədir. Həmin maraq “averroizmin” formalaşmasına və genişlənməsinə də təsir etmişdir. İbn Rüşdə yönəlmiş bu maraq İbn Rüşd tərəfdarlarının və ona qarşı olanların da əks cəbhələrdə formalaşmasına təkan verdi. Bu məsələ ilə əlaqədar Seyid Müctəba Lari xeyli dəlillər gətirərək məsələni ətraflı izah etmişdir (18, 143). Bunun nəticəsi olaraq İbn Rüşd təsirində olanlar “monopsixist” və İbn Rüşd ideyaları da “monopsixizm” kimi dəyərləndirilərək kəskin tənqid və təqib edildi. Monopsixizm nəzəriyyəsinə görə İbn Rüşd “əql nəzəriyyəsi”ndə “fəal əql”i “mümkün əql”dən ayırır və mümkün əqlin qabiliyyət dərəcəsini yüksəltməklə onu bütün insanlara şamil edirdi. İbn Rüşdün bu ideyası isə heç bir irqi, dini və coğrafi ayrı-seçkilik qoymadan insanları “mümkün əqldə” birləşdirmək kimi ümumbəşəri niyyətindən qaynaqlanırdı. Bu görüş xristianlığın təlqin etdiyi ideyalara ciddi təsir göstərir, yeri gəldikcə isə, əqli səviyyədə insanları bərabərləşdirmək məqsədi güdərək onlara qarşı idi. Belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, İbn Sina və İbn Rüşd kimi filosoflar, müasir dünyada belə mövcud olan qütblərarası əqli bərabərsizlik ideyasına cəmiyyətdə əksi görüşləri müdafiə edirdilər. Onlar insanların əqli təfəkkür qabiliyyətini əks qütblərə bölməmiş, Şərqi Qərbdən ayırmamış, hər hansı birini səviyyəsinə görə digərindən üstün hesab etməmişlər. İslam mədəni bölgəsinin fəlsəfi düşüncə tərzini təbliğ edən filosofların fikir və ideyalarına görə tarixin hər bir kəsiyində müəyyən bir xalq özünün elmi nailiyyətləri ilə öndə ola bilər. Lakin əsas məqsəd bu nailiyyətləri ilə iftixar hissinə qapılıb, digərlərini xor görməməkdir.
Məqaləmizdən məqsəd bir daha oxucuya çatdırmaqdır ki, Avropa Universitetləri içərisində sayılıb seçilən Paris, Sorbonna və Bolonya Universitetlərinin açılmasının ilk illərindən etibarən burada bariz formada İslam düşüncəsinin təsiri özünü göstərib. Universitetlərin açıldığı dövrdən başlayaraq (1200-1300) burada demək olar ki, əsrlər boyu averroizmlə bağlı müzakərələr və fikir mübadiləri olub. Şərq filosoflarının əsərlərinin Parisdə və Avropada ortaya çıxması Qərbi Avropa Renessansını tarixən reallaşdıran intellektuallara da böyük təsir göstərdi. Fransanın, İtaliyanın və digər Qərbi Avropa ölkələrinin intellektualları islam bölgəsi fəlsəfəsinə və averroizmin bir təlim kimi şərhlərinə böyük əhəmiyyət vermiş, Kilsə təlimlərinə qarşı müxalif olan görüşlərində məhz bu fikirlərə istinad etmişlər.
Sorbonna, Paris, Bolonya kimi Avropa Universitetlərinin elmi ictimaiyyətinə 1225-ci ildən məlum olan Averroizm fəlsəfi cərəyanına aid fikirlər uzun bir müddət ərzində gizli tədris edilmişdir. Hələ 1265-ci ildə şəxsən özü ifrat averroist olan Siqer de Brabant Paris Universitetində İbn Rüşd fəlsəfəsindən mühazirələr oxuyurdu. Bu kimi hadisələr Papa və ümumilikdə kilsə rejiminin ciddi narazılığına və 1267-68-ci illərdə yeni şiddətli qadağaların qoyulmasına səbəb olmuşdur. Averroizmin təsiri Paris, Bolonya və Sorbonna Universitetlərinin sərhədlərini aşan müzakirələrə və mübahisələrə təkan vermiş oldu (8; 12). Renan yazır ki, Seint Bonevantureden Tomas de Akvinə qədər bəzi teoloqlar İbn Rüşd əleyhinə əsərlər qələmə almış və onu “peripatetik filosofları yoldan çıxaran insan” adlandırmışlar (11, 12). 1270-ci ildə qəbul edilən kilsə qərarnaməsi ilə 13 fəlsəfi məsələnin Universitetdə tədrisi qəti qadağan edilmişdir. Bu məsələlər “monopsixizm”, “iradə determenizmi”, “dünyanın əbədiliyi” və “ilahi qədərin rəddi” ilə əlaqədar olan məsələlərdir (11; 12; 13). Qeyd etmək lazımdır ki, bu qadağalardan sonrakı zaman da 1270-1277-ci illər, universitetdə məhz avveroist fəlsəfi təlimi ilə əlaqədar olaraq gərgin, mübarizəli dövr kimi yadda qalmışdır. Lakin bu qadağalar averroizmin yayılmasının qarşısını ala bilmədi, əksinə 1277-ci ildə qadağan olunan məsələlərin sayı artıq 210-a qədər çoxalmışdı ki, bu da nəticədə bəzi müəllimlərin və tələbələrin, kilsə tərəfindən lənətlənmələrinə və inkivizisiya məhkəmələrində ittihamına səbəb oldu (18, 34-39).
Güman edirik ki, mövcud tarixi sənəd və tədqiqatlara istinadən gətirdiyimiz məlumatlar bir daha İslam bölgəsi klassik fəlsəfi irsinin Avropada fəlsəfənin tədqiq və tədris yolu ilə inkişafına mühüm təsirini və İbn Rüşdün monopsixizm ideyası və təliminin bu gün də elmi, mənəvi və siyasi aktuallığını göstərir.
Ədəbiyyat:

1. Bedevi Abdurrahman, Batı Düşüncesinin Oluğumunda İslam’ın Rolü, çev. M. Tan, İstanbul 2002.
2. Benson R. L., Constable G., Renaissance and Renewal in the Twelfth Century, Oxford 1982
3. Butterworth Ch. E. – Kessel B. A., İslam Felsefesinin Avrupa’ya Girişi, türkçe çev. Ö. M. Alper, İstanbul 2001.
4. Karlığa B, İslam Düşüncesinin Batı Düşüncesine Etkileri, İstanbul 2004.
5. Şeyban L, Reconquıstra: Endülüs’te Müslüman-Hıristiyan İlişkileri, İstanbul 2003.
6. Van Steenbergen F., La Philosophie au XIIIéme Siécle, Louvain-Paris 1966
7. Кулизаде Зумруд. Закономерности развития восточной философии и проблема «Запад-Восток», Изд. АН Азерб. ССР, Баку, 1984
8. Фролова Е.А. История средневековой арабо-исламской философии, Учебное пособие, Москва, 1995
9. Философский энциклопедический словарь. М.: Сов. Энциклопедия, 1983
10. Очерки арабо-мусульманской культуры V- XV вв. М., 1982 c. 75-215
11. Ренан Э. Аверроэс и аверроизм.—Собр. соч., т. 8. Киев, 1902;
12. Шевкина Г. В. Сигер Брабантский и парижские аверроисты 13 в. М., 1972
13. Multiple Averroes. P., 1978;
14. Leaman O., Averroes and his philosophy. Oxf., 1988.
15. http//www.orientalphilosophy.org

Author : Admin | Date: 16-06-2012, 16:05 | Views: 0